СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ НАЛОГА НА ПРИБЫЛЬ

Аннотация

The article examines scientific approaches to the impact of the corporate tax system on investment volume and business activity. The article provides scientific evidence that reducing effective corporate tax rates has a positive impact on investment and production volumes. Based on the analysis, the corresponding conclusions were made regarding corporate tax. Keywords: corporate tax, taxation, tax base, tax rate, tax benefit, investment, profit, retained earnings. IV SON - APREL, 2025 274-281 274 00 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel www.sci-p.uz Кириш. Жаҳон иқтисодиётида тобора глобаллашув жараёнларининг чуқурлашиб бораётган шароитда тадбиркорлик фаолиятини масштаби бир мамлакат ҳудуди билан чекланмайди. Трансмиллий компаниялар ўзларининг солиқ мажбуриятларини минималлаштириш ва солиқ тизимларидаги камчиликлардан фойдаланиш учун турли мамлакталарда бизнес фаолиятларини амалга оширадилар. Солиқ тўловлари ва корпоратив фойда билан боғлиқ фискал харажатлар компания харажатларининг катта қисмини ташкил қилганлиги сабабли, солиққа тортиш инвестиция қарорларини қабул қилишда муҳим шартлардан ҳисобланади. Шу сабабдан, ҳукуматларнинг солиқ жозибадорлигини ошириш учун солиқ юкини изчиллик билан камайтириш, солиқ солиш тизимини соддалаштириш ва солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш, иқтисодиётни жадал ривожлантириш ҳамда мамлакатнинг инвестициявий муҳит яхшилашга қаратилган солиқ сиёсатини амалга оширишни таъминлаш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Корпоратив фойда солиғи тадбиркорлик фаолиятида муҳим таъсир этувчи омиллардан бири сифатида кўрсатиб ўтиш мумкин. Корпоратив фойда солиғининг юқори даражаси соф фойда миқдорини камйишига олиб келади, бу эса келажакдаги инвестициялар ва бизнесни ривожлантириш учун пул маблағлари оқимини қисқартиради. Самаралаи корпоратив солиққа тортиш тизими бизнес фаолликни ошириб, хорижий ва маҳаллий инвестициялар ҳажмини ўсишини рағбатлантиради. Инвестициялар ҳажмини ошириш ўз навбатида, компанияларга инвестициялар таркиби ва сифатини ҳамда ишлаб чиқариш унумдорлигини оширишга, бу эса ўз навбатида, келажакда уларнинг фойдасини максималлаштириш имкониятини яратади (Bizņa ва бошқ., 2018). Жумладан, Эстония корпоратив солиқ тизимининг қўшни бўлган давлатларга нисбатан рақобатдош устунлиги бу мамлакатга тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқимини 11,33 бараварга ўсишига олиб келган. Эстониянинг корпоратив солиқ тизимида тақсимланган солиққа тортиш тартибидан фойдаланилади, бу бошқа давлатларда қўлланиладиган умумий фойдани солиққа тортиш тартибига нисбатан фарқланиб, фақат корхоналарнинг тақсимланган фойдасига солиқ солинади. Адабиётлар шарҳи. Корхоналар инвестицияларни жалб қилиш орқали ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш жараёнларига бевосита таъсир қилади, бунда ишлаб чиқариш самарадорлигини оширувчи замонавий технологияларни сотиб олиш имкониятидан фойдаланиш зарур ҳисобланади. Тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилишда муҳим ечим сифатида корпоратив фойда солиғи ставкасини пасайтириш ёки солиқ чегирмаларини қўлланиши орқали солиқ базасини қисқартириш корхоналарни фойда ёки асоссиз харажатларни яширмасликка ундаши мумкин. Корпоратив солиқ тизимида тақсимланган солиққа тортиш тартиби бизнес фойдани оширишга туртки бўлади, чунки акциядорлар фойдани тақсимламагунча давлат олинган фойдадан солиқ ундирмайди (Bizņa ва бошқ., 2018). Умуман олганда, инвесторларнинг ҳар қандай давлатга сармоя киритиш қарори бир неча омилларга боғлиқ бўлиб, корпоратив фойда солиғи ставкасининг даражаси муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Даромад билан боғлиқ солиқнинг бир нечта вариантлари бўлиши мумкин, жумладан, жисмоний шахслар даромад солиғи акциядорларга дивидендларни тақсимлаш бўйича тўланган корпоратив солиқларни ҳисобга олиш имконини берадиган комплекс ёндашув. Корхонанинг фойдаси ва акциядорларига тўланадиган дивидендларга икки томонлама солиқ солинмаслик учун солиқнинг фақат битта тури қўлланилиши мумкин. Солиқ тизимидаги ижобий ўзгаришлар асосий капитал таркибида инновацион технологияларни ривожланишига таъсир қилиши билан бошқа мамлакатларга 275 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel www.sci-p.uz нисбатан рақобатдош устунликларнинг ошишига олиб келиши мумкин. Бу ҳам корхоналарга экспорт ҳажмини ошириш имкониятини беради (Stinka ва бошқ., 2017). Эстонияда тақсимланган фойдадан ундириладиган корпоратив фойда солиғи бўйича олиб борилган таҳлиллар натижаси шуни кўрсатдики, солиқ ислоҳоти амалга оширилгандан сўнг корхоналарнинг ликвидлиги Латвия ва Литва давлатлари билан солиштирганда ўртача 2% га, кичик фирмалар учун бу кўрсаткич 2 бараварга кўпайганн. Шунингдек, амалга оширилган корпоратив солиқ ислоҳотлари тадбиркорлик субектларининг жами активларидаги мажбуриятларининг ўртача 5,7 фоизга камайтирган. Эстониядаги корпоратив солиқ тизимидаги ўзгаришлардан кейин бизнес ликвидлиги 2 фоизга ўсган ва умумий активлардаги тақсимланмаган фойданинг улуши Латвия ва Литва билан солиштирганда 8,1 фоизга ошган (Masso ва бошқ., 2013). Кўриниб турибдики, солиқ солишдаги ўзгаришлар ва исло