XORAZMIY VA UNING “MUHABBATNOMA “ASARI

Аннотация

Ushbu maqolada Xorazmiy qalamiga mansub “Muhabbatnoma” asarining adabiy – estetik xususiyatlari ,janr tabiati, va o’zbek mumtoz adabiyoti taraqqiyoti dagi o’rni tahlil etiladi . Asar epistoylar lirik janrda yozilgan bo’lib ,unda shoirning sof muhabbat,sadoqat, vafodorlik kabi umuminsoniy qadriyatlarga munosabatli poetic shaklda ifoda topgan.”Muhabbatnoma” o’zining falsafiy teranligi,badiiy obrazlilik darajasi,til va uslub jihatidan o’z davrining ilg’or yodgorliklaridan biti sifatida e’tirof etiladi. Tadqiqot davomida asarning poetik strukturasiga ,obrazlar tizimiga hamda uning o’zbek adabiy tilining shakllanishiga qo’shgan hissasiga alohida e’tibor qaratilgan. Kalit so’zlar: xorazmiy, Muhabbatnoma, noma, Latofatnoma, Dahnoma, Taashshuqnoma, Haqiqatnoma, Sadoqatnoma. Kirish:Xorazmiyning “ Muhabbatnoma “si o’zbek mumtoz adabiyotidagi noma janrining ilk yorqin namunasi sanaladi.Albatta “ Muhabbatnoma “ faqat nomalar yig’indisi emas ,unda g’azal,qit’a, fard kabi kichik lirik janrlarga xos asarlar ham mavjud .Lekin asardagi o’n bir noma asar tuzilishining bosh xususiyatini belgilaydi.Shoir shundan kelib chiqib “ noma “ so’zini asar nomiga ham chiqazgan. Xorazmiyning nomanavislik an’anasini adabiyotimzda Xo’jandiy “ Latofatnoma” si, Yusuf Amiriy “Dahnoma”si, Said Ahmad “ Taashshuqnoma” si, Sayyid Qosimiy “ Haqiqatnoma”si va “ Sadoqatnoma” si billan davom ettirdi. 5-To’plam 1-son May , 2025 166 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari “ Muhabbatnoma”da shoirning o’zi qayd etishicha ,Oltin O’rda xoni Jonibekxonning Sirdaryo muzofotidagi hukmdorlaridan biri Muhammad Xojabek forsiy tilde she’rlar yozib , mashhur bo’lgan Xorazmiydan: “ Bu qish mening yonimda yurib , turkiy tilda – bir kitob yozsang “ deb iltimos qiladi: Ko’ngul bahrinda ko’p gavharlaring bor, Ochunda porsiy daftarlaring bor. Muhabbat nardini ko’lardin uttung, Shakartek til bila olamni tuttung. Tilarmenkim, bizning til birla paydo Kitobe aylasang bu qish qotimdo,- Kim ush eldek kechar ayyomi foniy, Jahonda qolsa bizdin armug’one. “ Muhabbatnoma “ shu tariqa milodiy 1353 – yili dunyoga kelgan. Demak,shoir tojik tilidagi daftarlari , ya’ni to’plamlari “shakartek til “ bilan el orasida ma’lum- u mashhur bo’lgan. Muhabbatnoma haqida Asarda zullisonaynlik qoidasiga oxirigacha amal qilingan .Ya’ni 11 nomadan ikkitasi to’rtinchi, sakkizinchi nomalar ,asar tuzilishiga asosan ulardan keyingi masnaviy ,shuningdek dastlabki g’azal forsiy tilda bitilgan.Shoir maxsus ravishda shunday ish tutgan. Bu xon uzra saloyi oma qildm , Muhabbatnomani o’n noma qildm. Qiloyin ikki bobin porsiy ham , Kim atlas to’n yaroshur bo’lsa ma’lum . Mazmuni : 5-To’plam 1-son May , 2025 167 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari “ Bu dasturxon uzra umumiy da’va’t qildm, Muhabbatnomani o’n noma qildm. Ikki bobini forsiy tilda bitayinki , Atlas to’n ham har xil rangda bo’lsa yarashadi. Xorazmiy g’azal qit’a va fardning XIV asr o’zbek adabiyoti uchun dastlabki namunalarini ijod qildi.Bu asarlar ana shu jihati bilan ham alohida ahamiyatga ega. Asar tilida ayrim yulduz va sayyora nomlari,chunonchi forsiy Zuhra ( venera , Cho’lpon ) arabiy Atorud Merkuri kabilar ifodalangan . Ma’lumki mumtoz adabiyotda Zuhra yulduzini shoirlar osmon sozandasi , cholg’uchisi sifatida tasvirlaganlar. Artoud sayyorasi esa shoirlar homiysi hisoblangan. “ Muhabbatnoma “ asarida ham ushbu yulduz va sayyora nomlari mazkur majoziy ma’nolarda qo’llangan. Misool: Bu Xorazmiy “ MUhabbatnoma” sini Atorud ko’rdi , soldi xomasini. Shoir aytmoqchi, men ushbu asarni boshlaganimda , shoirlar homiysi hisoblangan Atorud “ xomasi” , ya’ni qalamni yozishga tayyorlab , shay qilib qo’ydi. Xulosa Mazkur asar faqat badiiy ruhda yozilgan asargina bo’lmay balki ,turkiy xalqlarning urf- odatlari , hayot tarzi, ularning tarixi ijtimoiy hayoti haqida ham ma’lumot beruvchi asardir. Bu asar orqali biz qadimdan o’zbek tili , umuman olganda turkiy til naqadar boy va xilma – xil ma’nolarga ega ekanligini bilib olishimiz mumkin . Ushbu asar O’rta asrlar hukmdorlar hujjatlari, qarorlar hamda qo’lyozmalari qanday shaklda yozilganligi haqida ma’lumot beradi. 5-To’plam 1-son May , 2025 168 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari Foydalanilgan adabiyotlar 1QODIROV, A. (2025). BADIIY ASAR TAHLILI VA DIN INTEGRATSIYASI:(Alisher Navoiy ijodi misolida). Hamkor konferensiyalar, 1(11), 386-388. 2Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM KATEGORIYASI SIFATIDA. University Research Base, 857-860. 3Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM KATEGORIYASI SIFATIDA. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2(42), 144-149. 4Qodirov, A., Inomjonova, M., & Olimova, X. (2025). ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ USLUBI. Наука и технология в современном мире, 4(5), 36-38. 5O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA (DILMUROD QURONOV IJOD