INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDA VAQT MAZMUNLIPAREMIOLOGIK BIRLIKLARINING CHOG’ISHTIRMA TADQIQOTI

Аннотация

Paremiologik birliklar, odatda maqol yoki ibora deb ataladigan, har bir jamiyatda til vamadaniyatning ajralmas qismidir. Ushbu qisqa vama'noli bayonotlar an'anaviy donolikni o'z ichiga oladiva ma'lum bir jamoaning fikr tarzini va qadriyatlariniochib beradi. Paremiologiya tadqiqoti ushbu lingvistikifodalarining semantik, sintaktik va pragmatikjihatlarini tushunishga qaratilgan. Ushbu kesishmatadqiqotida biz ingliz va o'zbek tillaridagi paremiologik birliklarning ta’lim va ilm bilan bog'liq ma'nolarini tahlil qilamiz, madaniy o'xshashliklar va farqlarni aniqlashgaintilamiz. Kalit so'zlar: paremiya, paremiologik birlik, maqol, ibora, idiom, aforizm. Insoniyat tafakkuri va uning ifoda vositalari bo‘lgan tillar, tarix davomida turli xil ma’naviy va madaniy qadriyatlarni o‘zida mujassamlashtirib kelgan. Shu bois, tilshunoslikda tilning faqat aloqa vositasi emas, balki madaniyat, tafakkur va dunyoqarashni aks ettiruvchi hodisa sifatida o‘rganilishi dolzarb bo‘lib bormoqda. Ayniqsa, milliy tafakkurning eng sermazmun ifodasi bo‘lgan paremiologik birliklar — maqollar, matallar, hikmatli so‘zlar til va madaniyat orasidagi uzviy aloqani chuqur ko‘rsatib beradi. Mazkur tadqiqot ishida ingliz va o‘zbek tillaridagi vaqt mazmunli paremiologik birliklar chog‘ishtirma nuqtai nazardan o‘rganiladi. Chunki vaqt tushunchasi barcha madaniyatlarda muhim kontseptual kategoriyalardan biri bo‘lib, har bir til o‘zining tarixiy-madaniy tajribasiga tayangan holda ushbu tushunchani o‘ziga xos tarzda ifodalaydi. Shu bois, inglizcha “Time is money” https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 1-son Aprel 2025 376 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari (Vaqt — bu pul) degan maqol bilan o‘zbekcha “Vaqt — oltin” iborasi orasida umumiylik bilan birga ma’no nozikliklari, mentalitetga oid farqlar ham mavjud. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, vaqt kontsepti til va tafakkur munosabatini yoritish, milliy mentalitetni ochib berish, tarjima amaliyoti va til o‘qitish metodikasida muhim nazariy-amaliy asos yaratadi. Bu borada ingliz va o‘zbek paremiologik birliklarining tahlili ikki tilda ham vaqt tushunchasining qanday talqin qilinishini, qanday obrazlar orqali ifodalanishini, madaniy qadriyatlar va mental tafakkurga asoslangan jihatlarni ochib beradi. Tadqiqotning maqsadi — ingliz va o‘zbek tillarida vaqt mazmunli paremiologik birliklarni chog‘ishtirma tahlil qilish, ularning semantik, stilistik, funksional xususiyatlarini aniqlash va madaniyatlararo tafovutlarni ko‘rsatishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: 1. Vaqt kontsepti va paremiologiyaning nazariy asoslarini yoritish; 2. Ingliz tilidagi vaqtga oid paremiologik birliklarni to‘plash va tahlil qilish; 3. O‘zbek tilidagi vaqtga oid paremiologik birliklarni o‘rganish; 4. Ikkala tildagi birliklarni chog‘ishtirish va umumiylik hamda farqlarni aniqlash; 5. Natijalardan tarjima, til o‘qitish va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalarida foydalanish imkoniyatlarini tavsiflash. Tadqiqot ob’ekti — ingliz va o‘zbek tillaridagi vaqt mazmunli paremiologik birliklar. Tadqiqot predmeti — bu birliklarning semantik, stilistik va madaniy xususiyatlari. “Vaqt” insoniyat tafakkurida eng qadimiy va chuqur falsafiy tushunchalardan biri hisoblanadi. U inson hayoti, madaniyati, qadriyatlari va tilida doimiy ifoda topib kelgan. Tilshunoslikda vaqt tushunchasi kontsept sifatida o‘rganiladi. Kontsept bu — inson tafakkurida shakllangan, muayyan so‘zlar orqali ifodalanuvchi bilim, tajriba va his-tuyg‘ularning majmui hisoblanadi^[1^]. Vaqt https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 1-son Aprel 2025 377 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari kontsepti har bir millat tilida turli obrazlar orqali ifodalanadi: o‘zbek tilida “vaqt daryodek o‘tadi” degan ibora vaqtning tez o‘tuvchanligini bildirsa, ingliz tilida “Time flies” degan maqol xuddi shunday ma’noni beradi. Paremiologiya — maqollar, matallar, hikmatli so‘zlar va boshqa og‘zaki xalq ijodi namunalarini o‘rganuvchi tilshunoslik sohasi hisoblanadi. Paremiologik birliklar muayyan xalqning ijtimoiy hayoti, madaniy qadriyatlari, axloqiy me’yorlari, mentaliteti va dunyoqarashini aks ettiradi^[2^]. Maqollar ko‘p hollarda qadimgi hayotiy tajribalarni umumlashtirgan, aniq va qisqa shakldagi iboralar bo‘lib, ko‘p hollarda ramziy va obrazli ifodaga ega. Har bir til va madaniyatda vaqt tushunchasi o‘ziga xos paremiologik birliklar orqali ifodalanadi. Ingliz tilidagi “Time is money” (Vaqt puldir), “Time and tide wait for no man” (Vaqt va to‘lqin hech kimni kutmaydi) kabi maqollar vaqtning qadrliligi va uni boy bermaslik zarurligini bildiradi. O‘zbek tilida esa “Vaqtni qadrlagan — yutuqqa yetadi”, “Vaqtning qadriga yetgan — umrning qadriga yetadi” kabi maqollar milliy tafakkurda vaqtning ahamiyatiga urg‘u beradi^[3^]. Bu maqollar orqali har ikki til vakillarining vaqtga bo‘lgan munosabatini, uni qanday baholashlarini va bu baholashlarning qanday madaniy asoslarga tayanganini aniqlash mumkin. Vaqtga oid paremiologik birliklar