ВОЗМОЖНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ ЭЛЕКТРОННОЙ КОММЕРЦИИ В УСЛОВИЯХ ИННОВАЦИОННОЙ ЭКОНОМИКИ

Аннотация

This scientific article examines the current state of e-commerce development in Uzbekistan. As a result of the research, modern methods of e-commerce (multi-channel purchases, robotics and artificial intelligence, use of machine learning algorithms) and the problems and opportunities of their application in the country were studied. Keywords: e-commerce, digital economy, innovation economy, multi-channel shopping, robotics and artificial intelligence, use of machine learning algorithms. Кириш. Бугунги кунда бутун дунёда миллий иқтисодиётларнинг рақамли иқтисодиётга ўтиш жараёни амалга оширилмоқда, бу, биринчи навбатда, илмий-техникавий инқилоб оқибатлари билан боғлиқ. Электрон тижорат соҳасидаги инновацион лойиҳаларнинг муваффақияти мамлакатимизда телекоммуникациянинг ривожланиш даражаси ва аҳолининг аксарият қисми учун интернет тармоғидан фойдаланиш имконияти мавжудлиги билан белгиланади. 215 215-218 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz Ҳозирги вақтда Ўзбекистон аҳолисининг 31 млндан ортиғи интернетдан фойдаланади. Фойдаланувчиларнинг 29,5 млндан ортиғи (мамлакатнинг доимий аҳолиси сони 36 млндан ортиқ) тармоққа мобил телефонлар орқали киришади106. Мамлакатда интернет фойдаланувчилари сонининг ортиб бориши электрон тижоратнинг ҳам ривожланиши натижасида интерет-дўконлар фаолияти ривожланиб, оффлайн тижорат вакилларида ҳам электрон тижорат платформалари оммалашиб бормоқда. Албатта, бундай рақобатли шароитда электрон тижоратнинг инновацион усулларини сотув жараёнида қўллаш рақобатли устунликни сақлаб қолишнинг асосий воситаларидан бири ҳисобланади. Шу жиҳатдан ҳам, илмий иш мавзуси долзарб бўлиб, инновацион иқтисодиёт шароитида электрон тижорат усулларидан фойдаланиш имкониятларини таҳлил қилишни назарда тутади. Адабиётлар шарҳи. Электрон тижорат ёки электрон тижорат ўтган асрнинг охирида ва айниқса 1971 йилда пайдо бўлган янги тушунчадир. Бу Интернет орқали сотиш ва сотиб олишни англатади. Шунингдек, у сотувчидан озиқ-овқат сотиб олиш каби интернетдан ташқари операцияларни ҳам ўз ичига олади. Аслида, электрон тижорат интернетдан кенг фойдаланишдан кейин пайдо бўлди. У мобил телефонлар, телевизорлар, ИТ ва компютерлар каби технология ва алоқанинг ҳар қандай туридан фойдаланиши мумкин. Шу сабабли ҳам, савдо назариясида “электрон тижорат” йўналиши вужудга келди ва у йилдан-йилга кенгроқ тадқиқ этила бошлади. Жумладан, Терешченко (2001) ва Алексеев (2000) бир вақтнинг ўзида ўз қамровини фақат Интернет глобал компютер тармоғида операцияларни амалга ошириш билан чеклайди, Н.А. Дмитрик ўз қамровини бошқа ҳар қандай компютер тармоғи билан чеклайди, С.В. Василев - электрон алоқа воситаларидан фойдаланган ҳолда амалга оширилган операцияларни электрон тижорат деб атайди (Сигарев, 2023). Бироқ, бошқа тадқиқотчилар таҳлил қилинган тушунчаларни фарқлаш зарурлиги ҳақида гапиришади. Скородумова (2015)нинг позициясига кўра, "электрон тижорат" субъектлар ўртасидаги ўзаро алоқа электрон шаклда амалга ошириладиган ва ресурсларни етказиб бериш ёки маҳсулотларни жисмоний етказиб бериш билан бирга бўлган бизнес жараёнининг ҳар қандай шаклидир. Савдо жараёнига тегишли бўлган электрон тижорат электрон тижоратнинг бир қисми бўлиб, Интернетда энг фаол ривожланмоқда. Тедеевнинг (2002) сўзларига кўра, "савдо" "тижорат" га қараганда торроқ тушунчадир ва шунинг учун электрон савдони электрон тижоратнинг алоҳида ҳолати сифатида кўриб, бу тушунчаларни фарқлаш керак. Мамлакатимиз олимларидан академик Гулямовнинг (2020) АҚШнинг “Назарий ва амалий фанлар” халқаро тадқиқот журналида “Ўзбекистонда таълим тизимини рақамлаштириш” мавзусида чоп этган мақоласи ҳам рақамлаштиришнинг муайян соҳани тараққий эттиришига оид масалаларни қамраб олган. Тадқиқот методологияси. Мақолада илмий абстракциялаш, тасвирий статистика, эксперт баҳолаш, гуруҳлаштириш, динамик таҳлил усулларидан фойдаланиб, мавзуга боғлиқ кўплаб илмий нашрлар талқин қилинди, илмий тадқиқотларга таянган ҳолда илмий мушоҳада, мантиқий фикрлаш, тизимли ёндашув усулларидан кенг фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. 2022 йил 29 сетябрда Ўзбекистон Республикасининг “Электрон тижорат тўғрисида”ги Қонуни қабул қилинди (Қонун, 2022). Унга кўра электрон тижорат ва рақамли маҳсулотларнинг ҳуқуқий асослари, электрон тижоратда тўловларни тўлаш ва товарларни етказиб бериш бўйича ҳуқуқ ва мажбуриятлар белгилаб берилди. Қонунга мувофиқ, электрон тижорат соҳасидаги сотувчилар сифатида қуйидагилар белгиланди: электрон савдо майдончасида товарларни (ишларни, хизматларни) чакана ва (ёки) улгуржи сотиш бўйича фаолиятни амалга оширувчи юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар; 106 https://www.gazeta.uz/oz/2022/12/15/internet-users/ 216 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz электрон савдо майдончасида товарларни (ишларни, хизматларни) чакана сотиш бўйича фаолиятни амалга оширувчи ўзини ўзи банд қилган шахслар (Қонун, 2022). Мамлакатда электрон тижоратнинг ҳуқуқий асослари мустаҳкамланиши соҳага инновацион технологияларнинг кириб келишига асос бўлад