JIZZAX QO’ZG’OLONI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada podshoning Rossiyani front orqasiga chaqirish haqidagi farmoni, bu bilan bog’liq 1916 yildagi g’alayonlar va bu g’alayonlarning eng shiddatlisi Jizzax qo‘zg’oloni haqida ma’lumotlar berilgan. Jizzax qoʻzgʻoloni Jizzax va uning atrofidagi aholining podsho Rossiyasi mustamlakachiligiga qarshi milliy ozodlik harakati boʻlib, harakat yetakchilari va unda faol ishtirok etganlarning nomlari bugungi kungacha mamlakatimizning shonli tarixidan munosib oʻrin egalladi . Kalit so‘zlar: 1916 yil 25 iyun, Jizzax viloyati, Jizzax qo‘zg’oloni, Kuyaboshi, Abdurahmon Jevachi, Nazirxo‘ja Eshon, polkovnik Afanasev, Fozil Yo’ldosh ugli, Zakomolskiy, deputat A. Kerenskiy. 1916 yil 25 iyunda Rossiya imperatori Nikolay II ning “Imperiyaning rus boʻlmagan erkak aholisini amaldagi armiya hududida mudofaa inshootlari va harbiy aloqa yoʻllarini qurish ishlariga, shuningdek, davlat mudofaasi uchun zarur boʻlgan boshqa ishlarga jalb etish toʻgʻrisida”gi farmoni “Turkiston aholisi uchun” eng dahshatli narsa edi. Farmonga koʻra, Turkistonda 19 yoshdan 43 yoshgacha boʻlgan jami 250 ming nafar rus boʻlmagan erkaklar front orqasidagi mehnatga safarbar qilinishi kerak edi [Oʻzbekistonning yangi tarixi. Birinchi kitob. 416-b.]. Podshohning farmoni haqidagi bu xabar butun Turkiston o‘lkasi bo‘ylab chaqmoqdek tarqalib, Turkiston mehnatkashlarini qon va qayg’u bilan larzaga soldi. Chunki ishga faqat kambag’allarning farzandlarini olib borish rejalashtirilgan edi. Volost gubernatorlari, oqsoqollar va ellikta boshliqlarga mehnat ro'yxatini tuzish topshirildi. Ular bundan o'z manfaati uchun foydalanishdi. www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 4-son May 2025 91 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Mahalliy hokimiyat katta pora evaziga boy va amaldorlarning farzandlarini safarbarlikdan ozod qilgan, kambag’al oilalar farzandlarini esa bu ro‘yxatga qo‘shgan. Bundan tashqari, mustamlakachilarning ruxsati bilan boylar va amaldorlar o‘z o‘g’illari o‘rniga boshqa odamlarni ishga olishlari mumkin edi. Bunday nohaqlik, nohaqlik, firibgarliklar allaqachon ayanchli hayot kechirayotgan nochor xalq ommasining sabr-toqatini to‘ldirib, boshini ko‘tarishga majbur bo‘lmoqda. Shu tariqa Turkistonda tarixda Jizzax qo‘zg’oloni nomi bilan mashhur bo‘lgan umumxalq qo‘zg’oloni bo‘lib o‘tdi. Jizzax qoʻzgʻoloni Jizzax va uning atrofidagi aholining chor Rossiyasi mustamlakachiligiga qarshi milliy ozodlik harakati edi. Qoʻzgʻolonning asosiy markazi Jizzax shahri va viloyati edi. Jizzax xalqi chor hokimiyatining kamsituvchi mustamlakachilik siyosatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Podshoh farmoniga koʻra, Jizzax viloyatida 10531 kishi mehnatga safarbar qilinishi kerak edi. Ulardan 655 nafari Jizzax shahridan, 731 nafari Zomin viloyatidan, 2891 nafari Sangzor viloyatidan, 508 nafari Sintob viloyatidan, 2311 nafari Bagʻdod viloyatidan [Haydarov X. 34-b.] front orqasida ishlashga yollangani ko'rsatilgan . Ammo podshoning safarbarlik choralari mehnatkashlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanmadi, aksincha, xalqning g’azabi, nafrati kuchayib, ommaviy qo‘zg’olonga aylandi. Bu qo‘zg’olon davrida butun qalbi va vujudini mehnatkash xalq baxtiga bag’ishlagan haqiqiy qahramonlar yetishib chiqdi. Nazirxo'ja Abdusalomov, Mulla Mahamad Rahim, Ziyogori Abdullayev , Mamasharif Husanov, M. Oʻrinxoʻjayev, Musabek Toʻrabekov, Abdulla Ochilov va boshqalar shular jumlasidandir [Shamsutdinov R., Karimov Sh. Ubadullayev O. 310-b.]. Xalqning ozodlik uchun kurashi o‘z qahramonlarini yaratdi. O‘zbek shoiri Fozil Yoʻldosh (1872-1955) oʻzining “Jizzax qoʻzgʻoloni” dostonida bu qoʻzgʻolon sahnasini yorqin ranglarda tasvirlagan . Dostonini yaratishdan oldin, Fozil Yo‘ldosh qo‘zg’olonning bevosita ishtirokchilari Abdulla Ochilov, Mamasharif bilan shaxsan uchrashib, suhbatlashdi Husaynov , Shodi Ashirmatov, Mavlon Kenjayev , urdu Muqimov va boshqalar. Xalq qoʻzgʻoloni qahramonlari, ularning jasorati Toir www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 4-son May 2025 92 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi choʻloq , Qurbon timsolida ifodalangan. Dostondagi Og’ajon polvon va boshqalar[Shamsutdinov ... 310-b.]. Namoyishlar 5 iyul kuni birinchi kichik tartibsizliklar bilan boshlandi. Aholi farmonni bekor qilishni va roʻyxatni tuzishni toʻxtatishni talab qila boshladi. Jizzaxliklar boshqa shaharlarning ahvolini bilish uchun Toshkent va Samarqandga (Jizzaxlik Nazir hoji Toshkentga, Xudoyorqul hoji Bog’dondan Samarqandga) o‘z vakillarini yubordilar. Nazir hoji Toshkent xalqining qoʻzgʻolonini eshitib, 12-iyul kuni Jizzaxga qaytadi . Shu kuni eski Jizzax shahrida to‘plangan xalq farmonga bo‘ysunmay, kurash boshlashga qaror qiladi. Bu haqda tunda shahar aholisi ogohlantiriladi. Ertasi kuni, 13 iyul kuni erta tongda jizzaxliklar uyg’ondi . Damin boshchiligidagi bir necha ming kishilik olomon Kulol Mirzayorni jazolaydi Xudoyor, mehnatga ro'yxatdan o'tgan ellik sardori. Bu yerda qoʻzgʻolonchilar safi kengayib, Jizzaxni bosqinchilardan ozod qilish, mustaqil baza tashkil etish rejasi ilgari surildi. Nazir hoji Eshon Jizzax beki deb e’lon