INGILIZ VA O’ZBEK TILLARIDAGI O’XSHASH HUSUSIYATLAR

Аннотация

This article analyzes the lexical-semantic characteristics of phrases in the Uzbek language, their syntactic types of connection, functional load, and role in speech. It discusses how phrases acquire meaning in different textual contexts and how they can be interpreted based on the context. The study also highlights the cultural, traditional, and social background of Uzbek phrases and their stylistic function. Keywords: Phrases, lexical units, syntactic connection, context, cultural background, stylistic device. https://scientific-jl.org/obr 3 2 1 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Аннотация: В данной статье подробно проанализированы лексико- семантические особенности фразеологизмов узбекского языка, их синтаксические связи, функциональные нагрузки и роль в речи. Обсуждается, как фразы приобретают значение в разных контекстах и как их можно интерпретировать. Также в исследовании раскрывается связь фразеологизмов с национальной культурой, обычаями и социальным фоном, а также их стилистическая функция. Ключевые слова: Фразеологизмы, лексические единицы, синтаксическая связь, контекст, культурная среда, стилистическое средство. Iboralar — har qanday tilning boyliklaridan biri bo‘lib, ular o‘zida milliy tafakkur, mentalitet va madaniyatni aks ettiradi. O‘zbek tilida iboralar turli sintaktik tuzilmalar va semantik darajalar asosida shakllanadi. Ular nutqga obrazlilik, ta’sirlilik va chuqur ma’no bag‘ishlaydi. Ushbu maqolada o‘zbek iboralarining leksik, semantik va sintaktik xususiyatlari, ularning o‘zaro bog‘lanishi va nutqdagi roli atroflicha o‘rganiladi. Iboraning ta'rifi va turlari: Iboralar so‘zlar birikmasi bo‘lib, ular ma’no jihatdan bir butun hosil qiladi. Lingvistik adabiyotlarda iboralar turli turlarga bo‘linadi: Leksik birlik sifatida iboralar — ma’nosi so‘zlarning alohida ma’nolaridan farq qiladigan birikmalar. Masalan, "ko‘z ochib yumguncha" — juda tez. Frazеologik birikmalar — so‘zlarning an’anaviy, o‘zgarmas birikmalari, masalan, "oyog‘ini yerga tekkizmaslik" — juda ehtiyotkor bo‘lish. Sintaktik iboralar — bir butun bo‘lib ma’no bildiruvchi gap ichidagi qismlar. Iboralar turlicha sohalarda va turli funksiyalarda qo‘llaniladi, ular nutqning ifodaviyligini oshiradi. https://scientific-jl.org/obr 3 2 2 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 O‘zbek tilidagi iboralarning leksik-semantik xususiyatlari: O‘zbek tilidagi iboralar ko‘pincha madaniy va ijtimoiy muhit bilan chambarchas bog‘liq. Ular: Milliy an’analar, urf-odatlar asosida yuzaga keladi. Ko‘pincha metafora, metonimiya va boshqa obrazli ifoda vositalarini o‘z ichiga oladi. Kontekstga qarab turlicha ma’no kasb etishi mumkin. Masalan, "oyog‘ini yerga tekkizmaslik" frazeologik birikmasi asosiy ma'nodan kengroq, rasmiy, va kontekstga qarab yanada kengaygan ma’nolarga ega.1 Iboralarning sintaktik bog‘lanish shakllari: Iboralar turli sintaktik shakllarda bo‘linadi: Bir so‘zdan iborat iboralar: "Xudo xohlasa". So‘z birikmasidan iborat iboralar: "Qaynoq qo‘l". Ko‘p so‘zli iboralar: "Qalbiga yaqin kishi". Ularning bog‘lanish turlari ham xilma-xil: bog‘lovchi so‘zlar yordamida yoki birlashgan birlik sifatida. Iboralarning nutqdagi funksiyalari: Iboralar nutqda turli funksiyalarni bajaradi: Ma’noni boyitish: Iboralar matnga qo‘shimcha ma’no va obrazlilik kiritadi. Emotsional ifoda: Iboralar yordamida nutqda his-tuyg‘ular aniqroq ifodalanadi. Stilistik rang berish: Iboralar matnni jonlantiradi, uning uslubini oshiradi. 1 L. I. Babayev, "O‘zbek frazeologiyasi", Toshkent, 2005, 45-bet. https://scientific-jl.org/obr 3 2 3 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Iboralar va madaniy kontekst: Madaniy kontekst iboralarni to‘g‘ri tushunishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, ayrim iboralar faqat o‘zbek madaniyatiga xos ma’noga ega bo‘lishi mumkin.2 Iboralarning leksik-semantiq jihatdan tahlili Iboralarning leksik birlik sifatida mustaqilligi: Iboralar ko‘pincha tilning mustaqil leksik birliklari sifatida qaraladi. Ular so‘zlarning oddiy birikmasi emas, balki yangi ma’no birligini hosil qiluvchi leksik qatlardir. Masalan, “ko‘z ochib yumguncha” iborasi oddiy so‘zlarning yig‘indisidan ko‘ra ko‘proq ma’no ifodalaydi. Bu jarayon tilning frazeologik fondi shakllanishi jarayonining muhim qismi hisoblanadi va tilning rivojlanishiga asos bo‘ladi. Semantik qatlam va polisemantlik: Iboralarda semantik qatlam ko‘pincha polisemantik xususiyatga ega bo‘ladi. Ya’ni, bitta ibora kontekstga qarab turli ma’nolarni anglatishi mumkin. Masalan: “Qaynoq qo‘l” — qattiqqo‘l rahbar, shuningdek, tajribali va yetakchi kishi ma’nolarini beradi. “Oqsoqol” — katta yoshdagi hurmatga sazovor kishi, shuningdek, ma’suliyatli rahbar. Bu polisemantik qatlam tilning boyligini ko‘rsatadi va iboralar orqali turli nuanslarni yetkazish imkonini beradi. Iboralarning kontekstda talqini 2 M. Islomov, “O‘zbek frazeologiyasi va uning nutqdagi o