FIZIKADA MALYUS QONUNINI REAL VA VERTUAL TAJRIBALAR ASOSIDA O’RGANISH

Аннотация

This research is dedicated to studying Malus's Law in physics through both real and virtual experiments. Malus's Law, which pertains to the principles of light refraction and reflection, holds significant importance in the field of optics. The study compares experiments conducted in real laboratory conditions with virtual experiments based on computer simulations. In real experiments, optical instruments (such as lenses and prisms) are used to measure the angles of light Выпуск журнала №-26 Часть–2_Май –2025 84 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT refraction, while in virtual experiments, special software is employed to simulate the same conditions. The aim of the research is to analyze the practical and theoretical aspects of Malus's Law and to evaluate the accuracy, efficiency, and educational value of both real and virtual experiments. The results show that real experiments provide higher accuracy, whereas virtual experiments offer advantages in terms of speed and safety. The study highlights the potential of integrating modern technologies into physics education. Keywords: Malus's Law, light refraction, real experiment, virtual experiment, optics, physics education. Kirish: Real laboratoriya ishi uchun kerakli jihozlar: 1-yorug‘lik manbai; 2-linza; 3-polarizatorlar; 4-aylanuvchi stol; 5- fotodetektor; 6-simlar to‘plamiga ega multimetr; 7-optik skameyka; 8-baholovchilar. Optika fizikasi yorugʻlikning xossalari, uning tarqalishi, sinishi, aks etishi va qutblanishi kabi hodisalarni oʻrganadi. Shu jarayonda muhim qonunlardan biri bu — Malyus qonuni hisoblanadi. Asosiy qism;  Malyus qonuni mohiyati: Malyus qonuni 1809-yilda fransuz fizigi Etyen-Lui Malyus tomonidan kashf etilgan bo‘lib, u chiziqli qutblangan yorug‘likning intensivligi va uning analizator bilan hosil qiladigan burchagi orasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi. Bu qonunga ko‘ra, qutblangan yorug‘likning intensivligi analizator o‘qi bilan yorug‘likning qutblanish yo‘nalishi orasidagi burchakning kosinusining kvadratiga proporsional bo‘ladi: I = I₀ cos²θ Выпуск журнала №-26 Часть–2_Май –2025 85 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Bu yerda: I – analizatordan chiqqan yorug‘lik intensivligi, I₀ – dastlabki yorug‘lik intensivligi, θ – yorug‘likning qutblanish yo‘nalishi bilan analizator o‘qi orasidagi burchak. Malyus qonuni yorug‘likning qutblanish hodisasini tushunishda, optik filtrlar, LCD ekranlar, ko‘zgular va linzalar bilan ishlashda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, ushbu qonunni real tajribalar orqali amalda tekshirish va virtual simulyatsiyalar orqali modellashtirish fizika ta’limida katta ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Real tajriba: Tadqiqotning ushbu bosqichida Malyus qonunini amaliy tajriba orqali tekshirish maqsad qilindi. Tajriba fizik laboratoriya sharoitida, zarur optik asbob-uskunalar yordamida o‘tkazildi. Asosiy qurilmalar sifatida yorug‘lik manbai, polarizator, analizator, fotodatchik (yorug‘lik intensivligini o‘lchash uchun) va burchak o‘lchagichdan foydalanildi. Yorugʻlikning sinishi. Yorugʻlik nuri bir muhitdan ikkinchi muhitga oʻtganda, uning tezligi va yoʻnalishi oʻzgaradi. Bu hodisa yorugʻlikning sinishi deb ataladi. Sinishning asosiy sababi — ikki muhitdagi yorugʻlik tezliklarining farqidir. Sinish quyidagi Snellius qonuni asosida izohlanadi: n₁·sinθ₁ = n₂·sinθ₂ Bu yerda:  n₁, n₂ — birinchi va ikkinchi muhitlarning sinish ko‘rsatkichlari,  θ₁ — tushayotgan nurning normalaga nisbatan burchagi,  θ₂ — sinayotgan nurning normalaga nisbatan burchagi. Yorugʻlik zichroq muhitga oʻtganda sinish burchagi kichiklashadi, ya’ni nurlanish normalaga yaqinlashadi. Aksincha, siyrakroq muhitga o‘tganda sinish burchagi kattalashadi. Yorugʻlik dispersiyasi. Dispersiya — yorugʻlikning sinishi natijasida uning turli ranglarga ajralish hodisasidir. Bunga sabab — har bir rangdagi yorugʻlik Выпуск журнала №-26 Часть–2_Май –2025 86 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT to‘lqinining sinish ko‘rsatkichi har xil bo‘lishidir. Eng mashhur dispersiya namunasi — prizmadan o‘tgan oq nurning spektrga ajralishidir. Qizil nurning to‘lqin uzunligi eng katta (shuning uchun eng kam sinadi), binafsha nurning to‘lqin uzunligi eng kichik (eng ko‘p sinadi). Natijada yorugʻlik spektri hosil bo‘ladi: qizil, to‘q sariq, sariq, yashil, ko‘k, indigo, binafsha. Dispersiya hodisasi optikada muhim o‘rin tutadi va ko‘plab qurilmalarda (spektrometr, prizma, linzalar) qo‘llaniladi. Tajriba jarayonida avval yorug‘lik nuri polarizatordan o‘tkazildi, so‘ng analizator orqali yo‘naltirildi. Analizator o‘qi asta-sekin aylantirilib, har bir burchak qiymatida chiqqan yorug‘lik intensivligi maxsus datchik yordamida o‘lchandi. Har bir o‘lchov natijasi tegishli burchakka mos ravishda jadvalga kiritildi. Olingan maʼlumotlar asosida yorug‘lik intensivligi va burchak orasidagi bogʻliqlik grafigi chizildi. Grafikda intensivlikning I = I₀ cos²θ formulaga mos ravishda o‘zgarishi aniq kuzatildi. Bu natija Malyus qonunining real sharoitda ham o‘z kuchini ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Ushb