RAQS – SAHNA SAN’ATI VA PROFESSIONAL FAOLIYAT SIFATIDA

Аннотация

Mazkur maqolada musiqa va jismoniy harakatning o‘zaro bogʻliqligi ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Musiqa inson harakati, ruhiy va jismoniy holatiga qanday ta’sir etishi, bu bogʻliqlikning pedagogik va madaniy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Xususan, bolalar rivojida ritmik harakatlar va musiqaning o‘rni, shuningdek, raqs san’atining tarixiy-madaniy ildizlari haqida fikr yuritiladi. Kalit soʻzlar: musiqa, harakat, ritm, raqs, bola rivoji, psixologiya, pedagogika, madaniyat. Insoniyat qadimdan musiqa va harakatni bir butun jarayon sifatida idrok etgan. Musiqa faqat eshitish bilan emas, balki his qilish, anglash va jismoniy ifoda orqali ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Ritm va harakat uygʻunligi inson organizmida tabiiy bir holat bo‘lib, har qanday jismoniy faoliyatda, ayniqsa bolalikda, bu holat alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada musiqa va harakatning o‘zaro bogʻliqligi turli nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Inson hayotida musiqa va harakat bir-biri bilan chambarchas bogʻliqdir. Musiqa nafaqat tinglovchining ruhiyatiga ta’sir qiladi, balki jismoniy harakatga ham turtki beradi. Bu bogʻliqlik qadim zamonlardan buyon turli madaniyatlarda raqs, marosimlar va jismoniy mashgʻulotlar orqali namoyon boʻlgan.Ilmiy tadqiqotlarga koʻra, musiqa odam miyasi faoliyatiga bevosita ta’sir koʻrsatadi. Ritmik ohanglar yurak urishini, nafas olish tezligini va mushaklarning harakatini muvofiqlashtiradi. Ayniqsa, barqaror ritmga ega boʻlgan musiqa insonni harakat qilishga undaydi. Shu sababli sportchilarning mashgʻulotlari vaqtida tezkor musiqa eshitilishi tavsiya etiladi.Bola rivojlanishida musiqa va harakat ayniqsa muhim oʻrin tutadi. Raqs yoki ritmik harakatlar orqali bola musiqa ohangini, tempi va dinamikasini yaxshiroq his etadi. Bu esa musiqiy eshituv qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, bunday mashgʻulotlar bolaning muvozanat, koordinatsiya va ifoda qilish qobiliyatini oshiradi.Deyarli barcha xalqlarning folklorida musiqa va harakat (raqs) bir butun holda mavjud. Masalan, qoraqalpoq xalq raqslari musiqaning ohangiga muvofiq jismoniy ifoda 5 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference vositasi sifatida shakllangan. Har bir harakat musiqa bilan uygʻunlashib, madaniy gʻoyalarni ifodalaydi.Musiqa va harakatning bogʻliqligi inson tabiatining ajralmas qismidir. Ular ruhiy holatni ko‘taradi, jismoniy salomatlikni mustahkamlaydi va estetik zavq bagʻishlaydi. Shuning uchun ham musiqa va harakat uygʻunligini ta’minlaydigan faoliyatlar raqs, jismoniy tarbiya, ritmik mashgʻulotlar ta’lim va tarbiya jarayonida alohida oʻrin tutishi kerak. Musiqa — bu tovushlar tizimi boʻlib, unda ritm, tempo, dinamik kabi elementlar mavjud. Harakat esa jismoniy ifodaning asosiy shaklidir. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, musiqa tinglovchining ruhiyatini o‘zgartiribgina qolmay, uning jismoniy harakatiga ham bevosita ta’sir qiladi. Masalan, ritmik ohanglar odamni avtomatik ravishda harakatga undaydi. Bunday bogʻliqlik inson organizmining nerv-tizimi va reflektor faoliyatiga borib taqaladi.Bola organizmi musiqa va harakatga sezgir bo‘ladi. Bolalar musiqa eshitganida o‘z-o‘zidan qo‘l yoki oyoqlari bilan ritmik harakatlar qilishni boshlaydi. Bu holat orqali u tovushni jismoniy sezadi va unga javob qaytaradi. Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musiqali o‘yinlar, raqs elementlari bilan boyitilgan darslar muhim ahamiyatga ega. Bu nafaqat bola estetik didini rivojlantiradi, balki uning jismoniy sogʻlomligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Raqs san’ati insoniyat madaniyatida musiqa bilan bevosita bogʻliq holda shakllangan. Deyarli har bir xalqning an’anaviy raqslari o‘ziga xos musiqiy ohang bilan uygʻunlashgan. Masalan, qoraqalpoq xalq raqslarida musiqa va harakat bir butun mazmun hosil qilib, xalqning ichki dunyosi va qadriyatlarini ifodalaydi. Raqs nafaqat san’at, balki kommunikatsiya, ruhiy ozodlik va madaniy xotira vositasi hisoblanadi.Ta’lim tizimida musiqa va harakatni uygʻunlashtirish katta samara beradi. Musiqa yordamida jismoniy mashgʻulotlarni jonlantirish, bolalarning e’tiborini oshirish, charchoqlarni kamaytirish mumkin. Ayniqsa, musiqa ostida bajariladigan ertalabki badantarbiya mashqlari, ritmik gimnastika yoki dars oraligʻidagi dinamik tanaffuslar bolalarning psixofiziologik holatini muvozanatga keltiradi.Bugungi kunda ko‘plab psixologik terapiya usullarida musiqa va harakat uygʻunligidan keng foydalanilmoqda. Masalan, musiqaterapiya va raqsterapiya inson ruhiyatini tinchlantirish, stressni kamaytirish, o‘zini ifodalash uchun samarali vosita hisoblanadi. Shu sababli bu yo‘nalishlar nafaqat san’at, balki sog‘liqni saqlash tizimida ham o‘z o‘rnini topmoqda.Musiqa va harakat — inson hayoti, ruhiyati, madaniyati va ta’lim-tarbiyasi bilan uzviy bogʻliq jarayonlardir. Ular orqali inson o‘zini anglaydi, ifodalaydi va rivojlantiradi. Ta’lim jarayonida ham, madaniy faoliyatda ham ushbu ikki omilning uygʻunligi yuqori natijalar beradi. Shuning uchun musiqa va 6 ACADEMIC RESEARCH IN MO