GULNING TUZILISHI FORMULASI VA DIAGRAMMASI

Аннотация

The main parts of a flower are: the stigma, the pistil, the calyx, the petals, the stamens, and the pistil. The main parts of a flower play an important role in the reproduction of the plant. Each part has a specific function and they help in the effective pollination and fertilization process of the flower. The concept of a flower formula, rules for expressing it through symbols. A flower formula briefly describes the structure of a plant. It describes the plant by showing the parts of a flower through symbols. Flower diagram: drawing procedure and arrangement of main elements. A flower diagram visually shows the morphological structure of a flower and helps to understand the location and arrangement of flowers. Ключевые слова: Структура цветка, лепесток, пыльца, семяпочка, актиноморфа, зигоморфа, чашечка, чашелистик, тычинка, положение цветка. Keywords: Flower structure, petal, pollen, ovule, actinomorph, zygomorph, calyx, sepal, stamen, flower position. Gulli o'simliklar uchun xos bo'lgan generativ organ hisoblanib, o'sishi cheklangan, shakli o'zgargan novdadir hamda maxsus vazifalarni bajarishga moslashgan. Ushbu o'simliklar jinsiy ko'payishi jihatidan boshqa o'simliklargaqaraganda yuqori bosqichda turadi. Gulda juda murakkab va muhim rivojlanish: mikro va makrosporogenez, changlanish, urug'lanish, murtakning shakllanishi va mevaning hosil bo'lish jarayonlari o'tadi. Gulning a‘zolari yoki organlari shakli o'zgargan barglardir. Ularning bir qismi spora hosil qilishga moslashgan, qolganlari esa o'rama barglar sifatida xizmat qiladi. Spora hosil qiluvchi barglar mikro- va megasporofillar hisoblanadi. Gulda ularning biri changchilar va ikkinchisi urug'chilar deb ataladi Gulda gul bandi, gulo'rni, gulqo'rg'on barglari, changchilar va urug'chilar bo'ladi. Gulbandi gulni poyaga biriktiradi. Bir xil o'simliklarning gullarida gulbandi bo'lmaydi. Bunday gullarga gulbandsiz gul yoki o'toq gul deyiladi. Issiqsevar o'simliklarda gulbandi uzun bo'ladi. Gulbandining yuqori qismi kengayib gul o'rnini hosil qilgan. Gul o'rnii yassi, bo'rtgan, tekis yoki botiq bo'lishi mumkin. Gul o'rniiga gulkosa, gultoj, changchi va urug'chilar joylashgan. Gullar uchki yoki vegetativ barglardan shakl jihatidan farqlanuvchi gulyonbarglar qo'ltiqdan chiqadi. Gulqo'gon oddiy (perigonium) yoki murakkab bo'ladi. Gulqo'rg'oni hosil qiluvchi bir xil rangli barglarning necha qator bo'lib joylashishidan qatiy nazar oddiy gulqo'rg'oni deyiladi. Oddiy gulqo'ronli gullar gultojisimon yoki gulkosasimon bo'ladi. Oddiy gulqo'g'onning gul barglari yashil rangda bo'lsa, bunday gullar gulkosasimon deyiladi va bunga lavlagi (Beta vulgaris), otquloq (Rumux), izen (Kochia prostrata) va boshqa o'simlik gullarini misol qilish mumkin. 35 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Oddiy gulqo'rg'onning gulbargi har xil ranglarda (sariq, qizil, binafsha, pushti, ko'kva hokazo) bo'lsa, ular gultojsimon deyiladi. Bu guruhga lola (Tulipa), boychechak (Gagea), chuchmoma (Ixiolirion), gulsafsar (Iris), shirach (Eremurus) kabi o'simliklarning gullari misol bo'la oladi. Gulkosa. U kosachabarglarga ega. Gulkosa barglari gulni g'uncha vaqtida tashqi tomondan o'rab turadi. Gulkosa bargchalarida xlorofill donachalari bo'lganligi sababli qo'shimcha fotosintez organi hisoblanadi. Gultoj. tojibarglarining yig'indisiga gultoj deyiladi. Gultojbarglar qizil, pushti, oq, havo rang va boshqa ranglarga bo'yalgan bo'lib, hasharotlarni o'zga jalb qiladi. Gulkosa va gultoj barglari o'zaro qo'shilgan yoki qo'shilmagan, erkin bo'ladi. Erkin gulkosa va gultojli gullar juda kam uchraydi. Masalan, karamning gulida gulkosa hamda gultoj barglari erkin o'sgan. Pechakda esa ular birikib o'sib qo'ng'iroqsimon gultojlarni hosil qilgan. Gulqo'rg'onining bo'lishi yoki bo'lmasligi va uni tuzilishiga qarab gullar quyidagi turlarga ajratiladi: 1. Agar gulqo'rg'on bir xil oddiy kosachasimon yoki tojsimon bo'lib, gul o'rnida spiral joylashsa (magnoliya, nilufar, liliya) – gomoxlamid gul deb ataladi. 2. Gulqo'rg'oni murakkab (qo'shaloq) kosacha bilan tojga ajralgan (chinnigul, no'xat, o'rik, olma va boshqalar) bo'lsa, geteroxlamid deb ataladi 3. Gulqo'g'on bir qator bo'lib, faqat kosachasimon (gazanda, qayrag'och, olabuta) bo'lsa – gaploxlamid yoki monoxlamid gul deb ataladi. 4. Gulqo'rg'on bo'lmagan va faqat sporofillar (changchilar, urug'chi) lardan yuzaga kelgan gullar – apoxlamid yoki ochiq (qoplagichsiz) gullar deb ataladi (tol, shumtol va boshqalar). Changchilar. Bular morfologik tabiati va funksiyasiga ko'ra mikrosporafillardan hosil bo'lgan. Har bir changchi chang ipiga, ikkita chang xaltachalariga va bog'lag'ichga ega. Chang xaltachalarida ikkita mikrosporangiy bo'ladi va ba‘zan ular chang uyalari ham deyiladi. Demak, har qaysi changchi 4 ta mikrosporangiyga ega. Changchisi rivojlanmay qolgan ba‘zi gullarga staminodiy deyiladi. Masalan, zig'ir gulida ko'rish mumkin. Guldagi changchilarning to'plami androtsey deb ataladi. Changchilar gulda erkin yoki chang ipi bilan bir