EKSTREMAL VAZIYATLAR VAQTIDA QIDIRUV-QUTQARUV ISHLARINI OLIB BORUVCHI HARBIY XIZMATCHILARNI STRESS HOLATLARIGA MOSLASHTIRISH.

Аннотация

This article analyzes the psychological approaches used in preparing military personnel for extreme situations, focusing on methods and theories critical for decision-making, stress management, and maintaining psychological stability in extreme circumstances. The article emphasizes the importance of psychological approaches in enhancing military personnel's readiness for extreme situations. Kalit So‘zlar: Extreme situations, military personnel, psychological preparedness, stress management, decision-making, resilience. Kirish So‘nggi davrda yurtimizda tinchlik va osoyishtalikni ta’minlash, jamoat tartibini saqlashda yangi mexanizmlarni joriy etish, ertangi kunga ishonch bilan qarash va ichki ishlar organlari tizimiga xalqning ishonchini oshirish bilan birga “Xalq manfaatlariga xizmat qilish” tamoyiliga rioya qilgan holda keng qamrovli ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. Natijada kadrlarni tanlash, harbiy xizmatchilarni zo‘riqishlar, stressli vaziyatlarga moslashishlarini ta’minlash zarur. Shuning uchun harbiy xizmatchilarni psixologiya fanining yutuqlaridan va ilg‘or yangiliklaridan foydalangan holda tayyorlash davr taqozo etmoqda. Stressga bо‘lgan xatti-harakatlar, birinchi navbatda, uni yengish uchun harakatlarni о‘z ichiga oladi. Stressni bartaraf etish-stressni keltirib chiqaradigan https://scientific-jl.com/luch/ 3 6 9 Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025 atrof-muhit talablariga qarshi turish, kamaytirish yoki dosh berishga qaratilgan harakatlardir. Odamlar turli xil yо‘llar bilan stressni yengishadi. Bir yoki bir nechta strategiyani tanlash insonning tashqi sharoitlari va о‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq bо‘lgan bir qator omillarga bog‘liq. Shuni ta’kidlash kerakki, har bir stressning oqibatlari ijobiy yoki salbiy bо‘ladimi-yо‘qmi, uni bartaraf etish strategiyasiga bog‘liq. Stressga bо‘lgan barcha xatti-harakatlar ikki qutbga bо‘linishi mumkin: anglanilmagan reaksiyalar (odatda ongsiz) va anglanilgan reaksiyalar (odatda ongli). Bunga koping mexanizmlari kiradi. R.Lazarusning ta’rifiga kо‘ra, koping mexanizmlari psixologik tahdid sharoitida inson tomonidan amalga oshiriladigan harakatlar strategiyasidir. Ushbu strategiyalar tabiatda faol bо‘lib, insonning yangi, subyektiv qiyin vaziyatda muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz moslashuvini aniqlaydi. Koping mexanizmlari shaxs faoliyatining bilim, hissiy va xulq-atvor sohalarini qamrab oladi va quyidagi shakllarda amalga oshiriladi. “Soping strategy” bu - inson stressini yengishi uchun qiladigan ishi. Hayotdan hafalik masalalarini bartaraf etish uchun emotsional, kognitiv va xulq- atvorning birgalikdagi strategiyasini anglatadi. Bu atama psixologiyada 1962 yil paydo bо‘ldi. L.Merfi buni bolalardagi inqiroz davrini qanday yengib о‘tishlarini kuzatib aniqladi. 1966 yil R.Lazarus о‘zining “Psixologik stress va uni yengib о‘tish jarayoni” kitobida stress va boshqa bezovtalik holatlarini yengib о‘tishda kopingga etibor qaratadi. Lazarusning aytishiga kо‘ra, stress —bu diskomfort, atrof-muhit bilan о‘zaro va resurslar о‘rtasidagi notenglikning mavjudligi, individual bu savollar bilan harakatlanishiga olib keladi. Aynan individ buni stressga oidmi yoki yо‘q buni aniqlab beradi. Lazarus va Folkman fikriga kо‘ra, individlar о‘zlari, resurslarni baholashda yuzaga kelgan anashu savollarni yengib о‘tish uchun stressing ta’sir darajasini baholab oladilar. https://scientific-jl.com/luch/ 3 7 0 Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025 Vaqt о‘tishi bilan “koping” nafaqat “Inson resurslariga bо‘lgan talablari haddan tashqari yoki о‘ta oshib ketishi” shu bilan birga kundalik stressli vaziyatlarni ham о‘z ichiga oladi. Koping shundayligicha qoladi — bunda inson stressni yengish uchun nima qiladi, hayotiy masalalarni hal qilish uchun kognitiv, emotsional va xulq-atvor strategiyalarini birgalikda ishga soladi. Fikrlar hissiyotlar va harakatlar turli xil ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz vaziyatlarda koping—strategiyasi ishga tushadi. Ixtiyorsiz reaksiyalar — bu temperamentdagi individual farqlarga asoslangan, shuningdek, takrorlash orqali olingan va endi ongli nazoratni talab qilmaydigan reaksiyalardir. Psixologlar, koping-xulq atvori bilan shug‘ullanuvchilar, faoliyat strategiyasining samaradorligiga turli xil nazar solishadi. Kо‘plab nazariyalarda koping - strategiyasi о‘z yо‘nalishiga kо‘ra produktiv, funsional bо‘lishi mumkin, ammo buni noproduktiv va disfuksional deb hisoblovchilar ham mavjud, ular koping-xulq atvorini foydali tomonini “adaptatsiyali, maqsadli va potensal yо‘nalgan harakat” yoki individ tomonidan stressni yengish uchun yо‘naltirilgan maqsadli harakatlar deb atashadi. Koping - strategiyasining fenomeni murakkab, uni psixologiyada qabul qilish qiyin edi, sababi tadqiqotchilar hali bir yechimga kelmagandilar. Koping- stategiyasi yetarlicha о‘rganilgan bо‘lsada, uni о‘rgangan olimlar о‘z klassifikatsiyasini taklif qilishadi. Shuning uchun har bir taklif qilingan ish klassifikatsiyaning klassifikatsiyasi hisoblanadi. Muammoga —yо‘nalgan va emotsional-yо‘nalgan koping-strategiyasi. Psixo