O’ZBEK SHEVALARINING KASB-HUNAR DOIRASIDA QO’LLANILISHI VA ULARNING FONETIK XUSUSIYATLARI.

Аннотация

This article focuses on the regional dialects of the Uzbek language and their use within the framework of professional activities, and it is determined that those dialects that have been preserved in folk speech and passed down from generation to generation have still been formed as a separate language system within certain professions. Certain solutions are presented for the preservation of the Uzbek national language and the importance of their study is highlighted. Also, the examples given are in the Kipchak dialect, and through these examples the phonetic characteristics of this dialect are fully revealed. Keywords: Dialect, dialectology, professional lexicon, phonetic features, phoneme, language, local language, literary language. https://scientific-jl.com/luch/ 2 9 5 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 Аннотация: В данной статье рассматриваются региональные диалекты узбекского языка и их использование в профессиональной деятельности, а также определяется, что те диалекты, которые сохранились в народной речи и передавались из поколения в поколение, до сих пор сформировались как отдельная языковая система в рамках определенных профессий. Представлены некоторые решения по сохранению узбекского национального языка и подчеркнута важность их изучения. Также примеры приведены на кипчакском диалекте, и посредством этих примеров в полной мере раскрываются фонетические особенности этого диалекта. Ключевые слова: Диалект, говор, профессиональная лексика, фонетические особенности, фонема, язык, местный язык, литературный язык Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki millatning tarixiy xotirasi, madaniy merosi va ijtimoiy ongining aksidir.Har bir til o’z ichida turli lahjalar va shevalarni mujassam etgani kabi o’zbek tili ham rang-barang shevalar boyligiga ega. Ushbu shevalar esa nafaqat muloqot vositasi sifatida, balki xalqning kundalik hayoti, kasb- hunari, yashash tarzi va madaniyatining ajralmas bir bo’lagi sifatida yashab kelmoqda. Sheva – aslida forscha so’z bo’lib, ovoz, til, so’zlashish, odat, yo’sin, ravish kabi ma’nolarni bildiradi. Shevalar o’zbek tilining o’ziga xos ba’zi bir fonetik, grammatik va leksik xususiyatlarga ega bo’lgan kichikroq bir qismi bo’lib, o’zlarining jug’rofiy o’rinlari bilan bir-birlaridan ajralib turadi. Lahja aslida arabcha so’z bo’lib, ifoda, so’z, sheva, ovoz kabi ma’nolarni o’zida mujassamlashtiradi. O’zbek dialektologiyasida lahja shevalardagi asosiy xususiyatlarni o’zida birlashtiruvchi shevalar yig’indisini bildiradi.1 Kasb-hunar faoliyati davomida shakllangan mahalliy atamalar va maxsus so’zlashuv uslubi shular borasidagi lingvistik izlanishlarga yangicha yondashuvni taqozo etmoqda, chunki har bir 1 Fayziyeva Xadicha. O’zbek dialektologiyasi. Termiz. “Kitob nashr”. 2024.20b. https://scientific-jl.com/luch/ 2 9 6 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 hududda dehqonlar, hunarmandlar, chorvadorlar va boshqa kasb egalari o’zlariga xos, ko’pincha faqat o’sha ijtimoiy guruh vakillariga tushunarli bo’lgan shevada so’zlashadilar. Ularning nutqida aks etgan so’zlar o’z navbatida dialektologiyaning qimmatli manbayi hisoblanadi. XXI asrning 20-yillarida dialektologiyaga yangi yo’nalish – amaliy dialektologiya sohasi kirib kelishi bilan istalgan dialekt ijtimoiy aloqa vositasi sifatida uning ichki qonuniyatlaridan kelib chiqib tadqiq etilishi mumkinligi ta’kidlanadi. Dialektologiya grekcha “dialektos” so’zidan olingan bo’lib, biror tilning mavjud sheva va lahjalarini o’rgatadi.2 Shuningdek, amaliy dialektologiya bizga barcha sohada qo’llaniladigan so’zlarning xalq tilida qay holda ifodalanilishi mumkinligini tahlil qilishga keng imkoniyatlar eshigini ochib berdi. Ayniqsa, bu holat XI asrga tegishli bo’lgan “Qutadg’u bilig” asarida tilga olingan kasblarning o’rganilishida yaqqol namoyon bo’ladi. Quyida kasb-hunar doirasidagi atamalarning qipchoq lahjasidan foydalanuvchilar tilidagi ifodasi keltiriladi: Tikuvchilik kasbida andaza - āndazä, ip - ǯip, material - mätiräl, qaychi - qājči, tikuv mashinasi - tiküv māšinäsi, igna- ijnä, tugma - tüjmä, overlok – ävirlāk holatida ishlatiladi.Masalan, Kӧrpäni tigišdän āldin birinči mätiräldi ālip, četigä ǯijäk- māγz dejdi, māγzini qïjadän kesip āladi, ilgäridä känäp šāji, bähär šāji, ätläsdän māγz qïγan. Sartaroshlikda: lab bo'yog'i - gümnäškä, lālap, pämädä, soch - čāč, soch bo'yoq - kräskä, kosmetolog - käsmitālik, klient - klent, taroq - tāraγ, to'g'nog'ich – libidinkä. Masalan, Birinči nӧvbattä klenttiŋ kӧŋlini ālišgä häräkät qilämiz. 2 B.To’ychiboyev va B.Hasanov. O’zbek dialektologiyasi.Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti.2004.4b. https://scientific-jl.com/luch/ 2 9 7 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 Novvoychilik: xamir - xāmir, nonpar - nāmpar, tandir - tāndir, novvoy - nānvāj, xamirturush - xāmirtüriš, elak – jeläk. Masalan, Häptäsïγa jekï mähäl tāndir ǯoγïp, unγa bulänïp nānlar ǯobäredï:q. Shifokorlik:shifokor - dӧxtir yo dӧktr, shprits - šprs, termometr - termämitr, rentgenolog - renginālik, farmatsevt - färmäseft yo äptekäči. Misol: Ej bā