BOLALAR PSIXOLOGIYASI RIVOJLANISHI VA SHAKLLANISHI.

Аннотация

This article discusses the scientific foundations of the science of child psychology, the stages of its formation and the history of its development. It also covers the developmental processes of the child's psyche and personality, the characteristics of age periods, their relationship with social, emotional and https://scientific-jl.com/luch/ 4 9 5 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 cognitive growth, and educational factors. The article also examines the approach of modern psychology to child development. Keywords: Child psychology, stages of development, age periods, mental development, personality formation, emotional development, cognitive processes. Bolalar psixologiyasi — bu bolalar ongining, psixik holatining va xulq- atvorining yoshga bog‘liq holda shakllanish va rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganadigan ilmiy sohaga tegishlidir. Insonning shaxs sifatida shakllanishi, uning dunyoqarashi, hissiyoti, o‘z-o‘zini anglash jarayoni bolalik davrida poydevor topadi. Shu bois, bolalar psixologiyasining o‘rganilishi nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb ahamiyatga ega. Bu soha pedagoglar, psixologlar va ota- onalar uchun bolani chuqur tushunish va unga to‘g‘ri yondashishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bolalar psixologiyasi fan sifatida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllana boshladi. Uning asoschilaridan biri G. Hall hisoblanadi. U birinchi bo‘lib bolalar ruhiy rivojlanishini sistematik o‘rganish zarurligini ta’kidlagan. Shuningdek, J. Piage, L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, D.B. Elkonin kabi olimlarning ishlari bolalar psixologiyasi fanining shakllanishida muhim rol o‘ynadi.J. Piage bolalarda aqliy rivojlanishning bosqichli xarakterga ega ekanligini aniqladi.L.S. Vygotskiy esa madaniy-tarixiy yondashuv asosida bolalar fikrlashi, nutqi va ijtimoiy rivojlanishining ijtimoiy muhit bilan bog‘liqligini o‘rgandi.Bolalar psixologiyasi bola rivojlanishini quyidagi bosqichlarda o‘rganadi:Yangi tug‘ilgan davr (0–1 oy): reflektor harakatlar ustun, tashqi olamni his qilish endigina boshlanadi.Go‘daklik davri (1 oy – 1 yosh): sezgi organlari rivojlanadi, emotsiyalar shakllana boshlaydi, bola ijtimoiy aloqalarga qiziqish bildiradi. Erta bolalik davri (1–3 yosh): nutq rivojlanadi, mustaqillikka intilish kuchayadi. “Men o‘zim!” davri boshlanadi.Maktabgacha yosh (3–6 yosh): rolli o‘yinlar rivojlanadi, tasavvur kengayadi, emotsional va axloqiy me’yorlar shakllanadi.Boshlang‘ich maktab https://scientific-jl.com/luch/ 4 9 6 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 yoshi (6–10 yosh): mantiqiy fikrlash rivojlanadi, ijtimoiy o‘rin egallashga intilish boshlanadi.O‘smirlik yoshi (11–16 yosh): shaxsiy identifikatsiya, mustaqil fikrlash, o‘zini anglash, maqsadli faoliyatga intilish kuchayadi.Bolaning ruhiy rivojlanishiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi:Biologik omillar: genetik meros, nerv tizimi, salomatlik holati.Ijtimoiy omillar: oila muhiti, tengdoshlar, maktab muhitining ta’siri.Pedagogik omillar: ta’lim-tarbiya sifati, o‘qituvchining yondashuvi, individual yondashuv.Psixologik omillar: bolaning temperamenti, emotsional barqarorligi, stressga chidamliligi.Bu omillar o‘zaro bog‘liq holda bolaning psixologik portretini shakllantiradi.Hozirgi kunda bolalar psixologiyasi turli yo‘nalishlar bo‘yicha rivojlanmoqda:Kognitiv rivojlanish psixologiyasi – bolalarda fikrlash, diqqat, xotira, idrok kabi aqliy jarayonlarni o‘rganadi.Emotsional rivojlanish psixologiyasi – bolaning emotsiyalari, hissiy barqarorligi, empatiya va o‘zini anglashini o‘rganadi.Ijtimoiy psixologiya – bolaning jamiyatdagi o‘rni, tengdoshlar bilan munosabatlari, ijtimoiy moslashuv darajasini tahlil qiladi.Korreksion psixologiya – psixik rivojlanishda buzilishlar kuzatilgan bolalar bilan ishlash, ularning rivojlanishini tuzatishga yo‘naltirilgan. Bolalar psixologiyasi XIX asr oxirlarida mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanib bordi. Avvaliga bu yo‘nalish pedagogika tarkibida qaralgan bo‘lsa-da, keyinchalik bolalarning o‘ziga xos psixik rivojlanish xususiyatlari mavjudligi aniqlanib, uni alohida fan sifatida ajratish zarurati tug‘ildi.Granvil Stenli Xoll (G. Hall) bolalar psixologiyasiga asos solganlardan biri hisoblanadi. U bolalar ruhiy rivojlanishini sistematik kuzatish orqali, har bir yosh bosqichining o‘ziga xosligini aniqladi. Uning yondashuvi evolyutsion nazariyaga asoslanib, “bolalik – bu kattalarning soddalashtirilgan nusxasi emas, balki o‘ziga xos bosqich” degan g‘oyani ilgari surdi.L.S. Vygotskiy o‘zining madaniy-tarixiy yondashuvi orqali bola rivojlanishining asosiy omili sifatida ijtimoiy muhitni ko‘rsatdi. Uning fikricha, bola rivojlanishida kattalar bilan o‘zaro muloqot, til va jamiyat asosiy rol o‘ynaydi. U “yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasini joriy etib, bolaning hozirgi https://scientific-jl.com/luch/ 4 9 7 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 va potensial rivojlanish darajasi o‘rtasidagi farqni aniqlab berdi.J. Piaget esa bolalarning kognitiv rivojlanishini o‘rganib, uni to‘rt bosqichga ajratdi: Sensomotor bosqich (0–2 yosh)Preoperatsional bosqich (2–7 yosh)