OʻSMIRLARDA XOTIRA JARAYONLARINI OʻRGANISH VA XOTIRANI MUSTAHKAMLASHGA QARATILGAN USULLAR.

Аннотация

This article provides detailed information on the importance of studying memory processes in adolescence, the psychological foundations of the development of this process, and effective methods used to strengthen memory. Based on the results of research and experiments, practical recommendations for adolescents have been developed. https://scientific-jl.com/luch/ 5 0 1 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 Keywords: Adolescence, memory, memory development, psychological methods, cognitive development, education, strengthening techniques. Oʻsmirlik inson hayotidagi eng faol va dinamik rivojlanish bosqichlaridan biridir. Bu davrda tafakkur, xotira, diqqat kabi psixik jarayonlar jadallik bilan o‘zgaradi va shakllanadi. Ayniqsa, bilim olish, mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalari uchun xotira jarayoni muhim o‘rin tutadi. Shu sababli oʻsmirlik davrida xotira imkoniyatlarini oʻrganish va uni mustahkamlashga yo‘naltirilgan usullarni ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biridir. Oʻsmirlik davrida xotira jarayonining oʻziga xos xususiyatlari.Oʻsmirlik davrida xotira quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:Mantiqiy xotira rivojlana boshlaydi, yaʼni bilimlar o‘zaro bog‘liqlik asosida yodlanadi.Emotsional xotira kuchayadi, chunki bu yoshda his-tuyg‘ular kuchliroq namoyon bo‘ladi. Ixtiyoriy xotira ya’ni, ongli ravishda eslab qolish va qayta eslash jarayonlari rivojlanadi.Suratli va obrazli xotira avvalgidan ham yuqori darajada saqlanib qoladi, biroq asta-sekin mantiqiy tafakkur bilan uyg‘unlashadi.Tadqiqotlar koʻrsatadiki, oʻsmirlar uchun maʼlumotni mustaqil qayta ishlash, uni tizimlashtirish va mantiqiy bogʻlash orqali xotira samaradorligini oshirish mumkin.Oʻsmirlarning xotira rivojlanishiga taʼsir etuvchi omillar. Shaxsiy motivatsiya: Ma’lumotni shaxsiy qiziqishlar asosida oʻrganish xotirani kuchaytiradi.Aqliy faoliyat: Muntazam mantiqiy mashg‘ulotlar (masalan, matematik masalalarni yechish, muammoli savollar ustida ishlash) xotirani rivojlantiradi. Sog‘lom turmush tarzi: To‘g‘ri ovqatlanish, yetarli uyqu va jismoniy faollik xotira salohiyatiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.Ijtimoiy muhit: Oila va tengdoshlar bilan ijobiy muloqot qilish psixik jarayonlarning, jumladan, xotiraning rivojlanishiga yordam beradi. Oʻsmirlarda xotirani mustahkamlashga qaratilgan asosiy usullar:Mnemoteknik usullar.Mnemoteknika – ma’lumotni osonroq eslab qolish uchun maxsus usullar to‘plamidir. Assotsiatsiyalar yaratish: Yangi bilimlarni mavjud bilimlar bilan bog‘lash.Qisqartirishlar: So‘z yoki gaplarni qisqartirib, eslab qolishni osonlashtirish.Tasvirlar orqali yodlash: Ma’lumotni surat https://scientific-jl.com/luch/ 5 0 2 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 yoki rasm ko‘rinishida tasavvur qilish.Ma’lumotni maʼlum oraliqlar bilan takrorlash (“interval takrorlash”) xotira mustahkamligini oshiradi.O‘rganilgan ma’lumotni boshqa birovga tushuntirib berish orqali bilimni mustahkamlash mumkin.Matnlarni qisqacha bayon qilish, hikoya tuzish, testlar yechish kognitiv faoliyatni oshiradi. Krossvordlar, shaxmat, mantiqiy o‘yinlar xotira va tafakkurni mustahkamlashda foydalidir.Rangli grafiklar, diagrammalar, jadvallar orqali bilimlarni mustahkamlash.Audiokitoblar va eshitish orqali ma’lumotlarni yodlash.Meditatsiya va nafas olish mashqlari yordamida diqqatni jamlash va xotira faoliyatini kuchaytirish mumkin. “5 daqiqa qoidasi” – ma’lum bir vaqtda faqat bitta vazifaga diqqatni qaratish texnikasi foydali. Oʻsmirlar bilan ishlashda pedagog va ota-onalar uchun tavsiyalar Xotirani rivojlantirish mashg‘ulotlarini qiziqarli va o‘yin shaklida tashkil qilish. Har bir oʻsmirning qiziqishlari va individual o‘ziga xosliklarini inobatga olish.Oʻsmirlarni muvaffaqiyatlari uchun rag‘batlantirish va ularni ijobiy motivatsiya bilan taʼminlash. Oʻsmirlik — shaxs rivojlanishining muhim bosqichi bo‘lib, bu davrda biologik va psixologik o‘zgarishlar bir vaqtda sodir bo‘ladi.Xotira jarayoni oʻsmirlikda quyidagi o‘zgarishlarga uchraydi:Mantiqiy va semantik xotira faollashadi. Oʻsmirlar shunchaki faktlarni emas, balki ular orasidagi mantiqiy bogʻliqlikni ham tushunishga harakat qilishadi.Kritik tafakkur rivojlanadi, bu esa faqat eslab qolish emas, maʼlumotni tahlil qilishga ham xizmat qiladi.Xotira strategiyalarini shakllantirish yuzaga keladi. Oʻsmirlar eslab qolish uchun o‘z usullarini ishlab chiqadilar: roʻyxatlar tuzish, asosiy nuqtalarni ajratib ko‘rsatish, hikoya shaklida o‘rganish kabi.Ribot (1881) oʻsmirlarning emotsional xotirasi o‘ta faol ekanini ko‘rsatgan. Shuningdek, o‘rganilgan bilimlarning hayotiy tajriba bilan bog‘liq bo‘lsa, ularni eslab qolish osonroq bo‘lishi aniqlangan.Oʻsmirlarning xotira rivojlanishiga taʼsir etuvchi omillar.Xotira faoliyatini kuchaytirish uchun oʻsmirning ichki qiziqishi va motivatsiyasi juda muhim. Oʻsmir oʻz ehtiyojlariga mos ma’lumotlarni yodlashga https://scientific-jl.com/luch/ 5 0 3 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 ko‘proq intiladi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muntazam sport bilan shug‘ullanuvchi oʻsmirlarda xotira va diqqat darajasi yuqori