HARAKAT TURLARI

Аннотация

Harakat - jismlarning joyini vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishidir. Harakat davomida jism yaqin joy, masofa yoki tezlik bilan bog‘liq bo‘lgan turli xususiyatlarga ega bo‘ladi. Harakat fizikada muhim tushuncha bo‘lib, juda ko‘p jarayonlarni tushunishga yordam beradi. Jismning harakatini aniqlash uchun tezlik, masofa va vaqt kabi o‘lchovlar qo‘llaniladi. Kalit so'zlar:Harakat, olimlar, mexanik xarakat , fizik harakat, kimyoviy harakat. Harakat — borliqning ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni ifodalovchi falsafiy kategoriya. Harakat tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. Olamdagi har qanday jarayon harakat tufayli sodir boʻladi. Har qanday oʻzgarish — Harakatdirdir. Oʻzgarishlar faqat moddiy obʼyektlarga emas, balki maʼnaviy, gʻoyaviy obʼyektlarga ham xosdir. Har qanday obʼyektning mavjudligi undagi harakat va oʻzgarishlar tufayli namoyon boʻladi. Shu sababli harakat borliqning asosiy mavjudlik shaklidir. Falsafiy adabiyotlarda moddiy borliqning quyidagi harakat shakllari ajratib koʻrsatiladi: 1) Mexanik harkat— jismlarning fazodagi oʻrni vaqt oʻtishi bilan boshqa jismlarga nisbatan oʻzgarishi. Barcha jismlarning harakati nisbiydir, chunki Harakat Yerga nisbatan va atrofdagi jismlarga nisbatan qaraladi. Kuzatilayotgan jismning harakati qaysi jismga nisbatan oʻrganilayotgan boʻlsa, oʻsha jism sanoq jism deb ataladi, agar harakat yerga nisbatan boʻlsa, u holda Yer — sanoq jism, agar Yerning Quyosh atrofidagi Hararakti haqida gapirilsa, Quyosh sanoq jism boʻladi. Harakatning aylanma, ilgarilama, ilgarilama-qaytma, toʻgʻri chiziqli, egri https://scientific-jl.com/luch/ 3 6 5 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 chiziqli, uyurma, toʻlqinsimon va boshqa turlari farqlanadi. Mexanik harakat bir necha asosiy turlarga bo‘linadi: 1. To‘g‘ri chiziqli harakat Jism bir yo‘nalishda harakat qiladi. Bu turda tezlik doimiy bo‘lishi yoki o‘zgarishi mumkin. 2. Burilishli harakat Jism aylanma harakat qiladi, masalan, g'ildirakning aylanishi. Tezlik, burchak tezligi va aylanish radiusi bilan ifodalanadi. 3. Qaytalanadigan harakat Jism biror joyda harakat qilib, oxirida boshlang‘ich joyiga qaytadi. Masalan, osmon parvozi. 4. Murakkab harakat Bu turda jism bir vaqtning o‘zida bir necha harakatlarni amalga oshiradi, masalan, inshootning pastga tushishi va aylanishi. 2) fizik harkat -elementar zarralar, atom yadrosi va atomning harakatdan tortib, olamning fundamental kuchlari, issiqlik, elektr va maydon harakatigacha, yorugʻlikdan tortib koinotning gravitatsiya kuchigacha barchasi shu harakat shakliga mansubdir; Fizik harakatlar bir qancha asosiy turlarga bo‘linadi: 1. To‘g‘ri chiziqli harakat Jism to‘g‘ri chiziqda harakat qiladi. U doimiy yoki o'zgaruvchi tezlikka ega bo'lishi mumkin. 2. Burilishli harakat Jism burilish yoki aylanish harakatini qiladi, masalan, g'ildirak yoki tuproqning o'z atrofida aylanishi. 3. Tezligini o'zgartirish harakati Tezlik doimiy emas, vaqt o'tishi bilan o'zgaradi. Katta kuchlar ta'sirida sodir bo'ladi. 4. Qaytalanadigan harakat Jism bir nuqtadan boshqasiga borib, oxirida boshlang'ich joyga qaytadi. Masalan, pendul harakati. 5. Erkin tushish harakati Jism yerga tortilishi ta'siri ostida harakat qiladi, urish qarshi kuchlar tahlil qilinmagan holda. https://scientific-jl.com/luch/ 3 6 6 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 3) kimyoviy harakat- bunga molekulalarning assotsiatsiyasi va dissotsiaiiyasi, ionlar harakati, moddaning muzlashi va kristallanish jarayonlari, kimyoviy reaksiyalar, kimyoviy sintez va parchalanish, yonish va oksidlanish va boshqa kimyoviy jarayonlar kiradi; Kimyoviy jarayonlar bir qancha turlarga bo‘linadi: 1. Reaksiya harakatlari Kimyoviy moddalarning o'zgarishi. Ular yangi moddalarga aylanishi mumkin, masalan, gidrogen bilan kislorodning birikishi. 2. Sintering Qattiq moddalar yuqori haroratda bir-biri bilan birlashib, yangi struktura hosil qiladi, masalan, keramika tayyorlashda. 3. Fermentatsiya Biologik jarayon bo‘lib, fermentlar yordamida organik moddalar o'zgaradi, masalan, ichimliklar ishlab chiqarishda. 4. Katalitik jarayonlar Katalizatorlar yordamida tezlikni oshirib, yangi moddalar hosil qilish uchun kimyoviy reaksiya. 5. Elektroliz Elektr energiyasi yordamida ionlarni ajratish va yangi komponentlar ishlab chiqarish, masalan, suv bo'linishi. 4) biologik harakat--. Hayotiy jarayonlar. Ayrim manbalarda kimyoviy harakatdan keyin moddiy obʼyektlarning progressiv va regressiv yoʻnalishda rivojlanishiga qarab, yuksaklikka — biologik harakatga va quyi yoʻnalishiga, inqiroziga qarab — geologik harakat ham koʻrsatiladi, chunki, yer yuzida jonli organizmlarning halok boʻlishi oqibatida katta-katta materiklar, marjon orollar vujudga keladi. Ular geologiyaning tadqiqot obʼyektiga kiradi; Biologik harakatlar organizmlarning turli faoliyatlarini ifodalaydi. Ular quyidagilarga bo'linadi: 1. Mekanik harakat Organizmning o'z joyida yoki muhitda harakatlanishi. Masalan, hayvonlar yurishi, o'simliklarning shamoldan egi