N.JAŃABAEVA HÁM A.TUREKEEVA SHÍǴARMALARÍNDA QOLLANÍLǴAN KÓRKEM SÚWRETLEW USÍLLARÍ

Аннотация

В данной статье на примере произведений писателей Н. Жанабаевой и А. Турекеевой исследуется одно из художественных средств, применяемых при создании образа героя, — мастерство использования диалога. Анализируются повесть Н. Жанабаевой «Перед твоим будущим», опубликованная в журнале «Амударья» в 1985 году, а также отдельные рассказы и повести из сборника «Отец и дочь» А. Турекеевой. Установлено, что диалог является одним из основных приемов в создании образа героя в рассказах. Ключевые слова: писатель, рассказ, повесть, диалог, герой, образ, характер, образ повествователя, отношение автора. Kórkem obraz dóretiw kórkem shıǵarmanıń tiykarǵı wazıypalarınan biri esaplanadı. Ózbek ilimpazı T.Boboev kórsetkenindey, obraz shıǵarma waqıyalarınıń orayında turıp, syujetti háreketke keltiredi, jazıwshı sóz etpekshi bolǵan tiykarǵı ideyanı ashıp beriw xızmetin atqaradı. 120 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Házirgi waqıtta da psixologiyalıq súwretlewler qaharman obrazın jaratıwdıń bir shárti bolıp, onıń birneshe usılları hám formaları bar. Biraq psixologiyalıq súwretlew usıllarınıń barlıǵı hárbir kórkem shıǵarmada ushırasa bermewi múmkin. Kórkem psixologiyalıq súwretlewlerdi qollanıw hárbir jazıwshınıń dóretiwshiligindegi stillik izlenisleri, jazıwshılıq tájiriybesi menen baylanıslı bolıp keledi. Bunı qaraqalpaq ádebiyatında A.Turekeeva hám N.Jańabaeva dóretiwshiligi mısalında kóriwge boladı. A.Turekeevanıń “Taǵdir sınaǵı” (2017), “Áke hám qız” (2023), N.Jańabaevanıń “Sálem, muǵallim” (1993), “Qırq bes minut” (1996) atlı gúrriń hám povestler toplamı kórkem psixologiyalıq súwretlew usıllarınıń hár túrliligi, avtorlardıń bul usıllardı qollanıwdaǵı bir- birinen ózgeshelikleri hám jazıwshılardıń mol tájiriybege iye ekenligin kórsetedi. Rus ádebiyatshısı A.B.Esinniń pikirinshe, “úshinshi betten bayanlaw kórkem psixologiyalıq súwretlewdiń hár qıylı formaların kirgiziwde úlken múmkinshilikler beredi. Bunday bayanlawlarǵa ishki monologlar, kúndeliklerden úzindiler, xatlar, túsler hám taǵı basqalar ańsat hám erkin enisip ketedi. Al, birinshi betten sóylep beriw yamasa xat formasındaǵı roman… sıyaqlı kompoziciyalıq bayanlaw forması psixologiyalıq súwretlewlerdi túrlendiriwge, onı ele de tereńirek hám hár tárepleme qamtıp beriwge bir qansha az múmkinshlikler beredi”.1 A.Turekeevanıń “Órtengen úsh jay”, “Áke hám qız”, “Hár zamanǵa bir zaman, “Ǵarrı hám qar”, “Sońǵı pushayman”, “Adasqan kelinshektiń nalası” atlı gúrrińlerindegi qaharman obrazları III betten súwretlenedi. Usı gúrrińlerde biz psixologiyalıq súwretlew usıllarınıń birneshe túrlerin, atap aytqanda, kórkem detal, portret, peyzaj, eske túsiriw hám taǵı basqalardı kóremiz. Bunnan jazıwshınıń jazıw sheberligi hám jeke talantın kóriwge boladı. Kórkem shıǵarma personajları bir-birinen oylaǵan oyları, sóylegen sózi, minez-qulqı, is- háreketi menen parıqlanadı. Usınday ózgesheliklerdi beretuǵın tiykarǵı komponentlerden biri - shıǵarma qaharmanlarınıń óz ara sóylesiwleri, yaǵnıy dialogları bolıp esaplanadı. Sonlıqtan, jazıwshılar personajlardıń individuallıǵın beriwde olardıń sóylegen sózlerine úlken dıqqat qaratadı. Sonıń menen birge, dialoglar kórkem shıǵarma tiliniń tartımlılıǵın támiyinleytuǵın, jazıwshınıń sheberligin kórsetetuǵın kórkem súwretlew quralı esaplanadı. Ayırım jaǵdaylarda jazıwshınıń óz stiline, shıǵarmadaǵı qaharmannıń xarakterine hám insandaǵı individual qásiyetlerdi keńirek ashıp beriw maqsetinde dialoglarǵa ayrıqsha áhmiyet beriledi. A.Turekeevanıń “Hayal jazıwshı” povesti de kishi dialoglarǵa qurılǵan. Waqıyalar III betten bayanlanǵanlıqtan onda qaharmanlardıń monologlarına qaraǵanda dilog jiyi ushırasadı. Bul arqalı avtor sol dáwir haqıyqatlıǵın real súwretlew menen birge qaharmanlardıń da óz ara sáwbetleri arqalı olardıń psixologiyasın, obrazın beriwge umtılǵan. A.Turekeevanıń “Hayal jazıwshı” povestinde de avtor bas qaharman hám soǵan qatnaslı bolǵan basqa da personajlardıń obrazın beriw, jáne de zaman qıyınshılıǵın kórsetiw maqsetinde qaharmanlar tilinde dialoglardan azı kem paydalanǵan. Mısalı, tómende berilgen qaharmanlardıń óz ara sóylesiklerinen sol dáwirdiń qıyınshılıǵın kóremiz. -Aynanayın janım-aw, qızım. Ne kúnlerge qaldıń? Qulınım – dep emirengen hayalına “olay ete berseń, emirenseń qızıń ábden qıynaladı”-degendey Esemurat oqırayıp bir qaradı. Eldegi bul jaǵdaydı ol da jaqsı túsinip tur. Ári oylanıp, beri oylanıp tezirek eki aqlıǵına óz atın bermese olardıń kelesheginiń ulıwma jaqsı bolmasına kózi jetip otır...2 1 Есин А.Б. Психологизм русской литературы. –Москва.;Просвещение, 1988, сс 37-38 2 Турекеева А. Әке ӽәм қыз. Нөкис, «Билим». 2023. 5-бет 121 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Sonıń menen birge, povestte bas qaharmannıń basınan keshirgen azaplı kúnleri de III betten dialog hám monolog formasında bayanlanadı. Tiykarınan alǵanda bul povestte avtordıń bayanlawları kóp ushırasadı. Onda anıq sáneler, jer atamaları, gazeta-jurnal atamaları anıq berilgen bol