N.I. VAVILOV BO’YICHA MADANIY O’SIMLIKLAR KELIB CHIQISHINING DUNYO MARKAZLARI

Аннотация

This article discusses the theory of centers of origin of cultivated plants, developed by the famous Russian scientist N.I. Vavilov. Based on his many years of research, Vavilov identified seven main centers of origin that were important for the formation and diversity of cultivated plants on Earth. These centers are of great importance for a deeper understanding of the history of agriculture, plant genetics, and breeding. The article describes in detail the plants grown in each center, their genetic diversity, and their origin. Keywords: cultivated plants, wild plants, geographic centers, genetic diversity, plant genetic resources. Аннотацич: В этой статье известный русский ученый Н.И. Вавилов разработанная Вавиловым теория центров происхождения культурных растений. На основе многолетних исследований Вавилов выделил на Земле www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 1-son may 2025 43 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi семь основных центров, имеющих значение для формирования и разнообразия культурных растений. Эти центры важны для углубления наших знаний об истории сельского хозяйства, генетики растений и селекции. В статье описываются растения, выращиваемые в каждом центре, а также приводятся сведения об их генетическом разнообразии и происхождении. Ключевые слова: культурные растения, дикие растения, географические центры, генетическое разнообразие, генетические ресурсы растений. Foydali o’simliklarni yetishtirish tosh asrida, miloddan avvalgi 10-ming yillikda boshlangan. Insoniyat o’simliklarni tabiatdan yig’ib yetishtira boshlagan vaqtdan boshlab o’simliklarni introduksiya qilish bilan shug’ullana boshladi. Tabiatdan yig’ib kelingan o’simliklar qadimgi odamlar uchun oziq-ovqat manbai bo’lib xizmat qilgan lekin, ular dastlab zarur turlarni sun‘iy ravishda ko’paytirish haqida o’ylamaganlar, faqat yovvoyi o’simliklarning mevalari va boshqa organlarini yig’ishgan. Keyinchalik alohida daraxtlar, butalar, o’simliklarni eka boshlaganlar bu esa odamlarga oziq-ovqat bergan. Vaqt o’tishi bilan odamlar foydali o’simliklar urug’ini ekishgan (ular tuproqqa ishlov bermagan holda, ekkanlar) va hosilini yig’ib olish bilan asta-sekinlik bilan ibtidoiy dehqonchilik paydo bo’lgan. Bronza davriga kelib, qadimgi sivilizatsiyaning ko’pgina markazlarida qishloq xo’jaligi ancha rivojlangan sanoatga aylandi. O’shandan beri, o’tgan ming yilliklar davomida u barqaror rivojlandi va oxir-oqibat qishloq xo’jaligining asosiga aylandi. Bu esa aholi sonining tez ko’payishiga va ilgari hech qachon mavjud bo’lmagan ijtimoiy va siyosiy tartiblarni yaratishga imkon beradi. Umuman, madaniy o’simliklarning hozirgi xilma-xilligi o’simliklarning ming yillik introduksiyalari natijasidir. Hozirgi vaqtda yer yuzida madaniy o’simliklar soni 1500 taga yetdi, lekin eng ko’p xo’jalik ahamiyatiga ega turlarning soni 250 tadir. Ishlab chiqarishda ekilayotgan o’simliklarning turi har doim ortib boradi., yovvoyi turlari madaniylashtiriladi. Jahon bo’yicha ekilayotgan ekinlarning asosiy qismini (70%) -donli (bug’doy, sholi, makkajo’xori, arpa, suli, javdar) ekinlar tashkil etadi. Texnik ekinlardan g’o’za, soya, kartoshka ko’p ekiladi. www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 1-son may 2025 44 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Antarktidadan tashqari, Yerning barcha qit‘alariga N.I.Vavilov va uning hamkasblari 1920-1940 yillarda ko’plab ekspeditsiyalar uyushtirgan va madaniy o’simliklar resurslarining g’oyat boy kolleksiyasini hamda tur xillarining yovvoyi ajdodlarini to’plashadi. Bu ekspeditsiyalar davomida olingan ma'lumotlarga asoslanib, N.I. Vavilov qadimiy dehqonchilik markazlari yoki madaniy o’simliklarning xilma-xilligi va kelib chiqishining 8 ta markazlarini ochadi. Lekin keyingi ishlarida bu markazlarni yanada yiriklashtiradi va 7 asosiy birlamchi markazlarni belgilab chiqadi. Bu markazlar butun dunyo bo’ylab tarqalgan hisoblanadi. 1. Janubiy Osiyo tropik markazi (qariyb 50%). Bunga, Hindiston, Hindixitoy, Malay arxipelagi, Fillipin orollari kiradi. Ushbu markazdan, sholi, shakarqamish, bodring, baqlajon, dukkakli va boshoqli ekinlarning ko’pchiligi, nut, mosh, limon, apelsin, mandarin, mango, banan, kokos palmasi, qora murch, tut kabi madaniy o’simliklar kelib chiqqan. 2. Sharqiy Osiyo markazi (20%). Bunga Markaziy va g’arbiy Xitoyni Osiyo bilan tutashgan tog’lari kiradi. Bu markazdan soya, choy, turp, marjumak, chumiza, arpaning ba‘zi turlari, tariqning uchta turi, piyoz, nok, olma, shaftoli, xurmo, ko’knor, aktinidiya kabi dunyo madaniy florasining ancha qismi kelib chiqgan. 3. Janubiy G’arbiy Osiyo markazi (14%). Bu markaz o’z ichiga G’arbiy Osiyo, Kichik Osiyo, to’liq Kavkaz orti hududini, Eron, Afg’oniston va O’rta Osiyo hududini oladi. Ushbu hududdan, bug’doyning ba‘zi turlari, javdar, zig’ir, kanop, uzum, gilos, olcha, anor, behi, anjir, bodom, grek yong’og’i, qovun, no’xat, yasmiq, beda, espartset, boqla va boshqa o’simliklar kelib chiqqan. 4. O’rta Yer dengizi bo’yi markazi (11%). Bu hududlardan bug’doy, suli, javdar, zaytun, lavlagi, karam, sabzi, ukr