Малый бизнес и частное предпринимательство как один из основных факторов общественного благосостояния

Аннотация

s: The article reviewed the trends and features of developing of small business and private enterprise in countries, which has advanced experience in this sphere. There are given historical bases of stages of entrepreneurship developing in Uzbekistan, also its role and significance in ensuring welfare and well-being of society in state. Also indicators of entrepreneurial activity development are given. Калитли сўзлар: кичик бизнес, хусусий тадбиркорлик, аҳоли фаровонлиги, тадбиркорлик соҳасидаги миллий манфаатлар, таҳдидлар, мезонлар. Ҳозирда ривожланган мамлакатларда КБХТнинг ялпи ички маҳсулотдаги (ЯИМ) улуши 80 % гачани ташкил этгани ҳолда, иқтисодиётда банд бўлган умумий аҳолининг ўртача 70 % мазкур соҳада фаолият юритмоқда. Ушбу кўрсаткичлар Мустақил давлатлар ҳамдўстлигида мос равишда ўртача 30 % ва 50 % ни ташкил этмоқда. Глобал миқёсда катта улуш КБХТ ҳисобига тўғри келадиган соҳалар сирасига қишлоқ хўжалиги, маиший хизмат кўрсатиш ҳамда енгил саноатни киритиш мумкин. Объектив сабабларга кўра, оғир саноат, банк хизматлари ҳамда халқаро логистика соҳаларида кичик бизнеснинг улуши салмоқли эмас. Кичик бизнеснинг улуши камайиб бораётган соҳа ва тармоқлар сифатида маҳаллий ва минтақавий юк ҳамда йўловчи ташиш, электроника, улгуржи савдо ҳамда молия-суғурта хизматларини эътироф этиш мумкин. Бунинг асосий сабабларидан бири сифатида циклик характерга эга бўлиб қолган жаҳон ёки минтақавий молиявий-иқтисодий инқирозлар натижасида катта иқтисодий уюшма ва гуруҳларга мансуб бўлмай фаолият юритаётган кичик бизнес субъектларининг “синиб кетишини” эътироф этиш мумкин. Шунингдек, мазкур ҳолат глобал миқёсда ресурслар нархининг беқарорлиги ҳамда асосий бозоларнинг “молия-саноат гигантлари” томонидан “эгаллаб олингани” билан ҳам изоҳланади. Тадбиркорликни ривожлантириш бўйича замонавий тенденциялар етакчи давлатлар кесимида эса қуйидаги кўринишга эга. Германияда ҳозирги вақтда жами 600 мингдан ортиқ кичик бизнес субъектлари рўйхатдан ўтган[1]. Буларнинг тўртдан бири фаолиятини бевосита ташқи бозорга қаратгани ҳолда, мамлакат умумий экспорти ҳажмидаги улуши www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил 17 %ни ташкил қилади[2]. Умумий жалб қилинаётган инвестицияларнинг 51,5 % айнан кичик бизнес улушига тўғри келади. Банд аҳолининг ўртача 25 % айнан шу соҳада иш билан таъминланган. Мамлакатдаги кичик бизнес субъектларининг ўзига хос жиҳати уларнинг 35 % дан кўпроғи инновацион бизнес соҳасида фаолият олиб бораётгани билан изоҳланади. Ҳозирги вақтда Японияда кичик бизнес субъектлари сони 6,5 млн.га етган[3]. Соҳада 54 млн. аҳоли иш билан банд ва бу умумий иш бандликнинг 80 %ни ташкил қилади. Кичик бизнеснинг Япония ЯИМдаги улуши 55 % (3 трлн. доллар) ни, жалб қилинаётган капиталнинг 40 %ни, мамлакат экспортининг 15 %ни ташкил қилмоқда. АҚШда 7 млн. га яқин[4] 500 дан кам иш ўринига эга бўлган тадбиркорлик субъектлари бўлиб, булардан 6 млн.дан ортиғи 20 дан кам иш ўрнига эга бўлган хусусий тадбиркорлик субъектларидир. Бундан ташқари, АҚШда 18,3 млн.га яқин якка тартибдаги кичик бизнес субъектлари мавжуд. Маълумотларга кўра, Америкада ҳар учтадан битта оила хусусий бизнесига эга. Йилига 600 мингдан ортиқ кичик бизнес иштирокчилари рўйхатга олинади ва 500 мингга яқини ўз фаолиятини тугатади. Бу шундан далолат берадики, Америкада кичик бизнес субъектлари талабга қараб ва давлат томонидан бериладиган имтиёзларга кўра тезда ўзининг фаолият турини ўзгартириш хусусиятига эга ва бу ҳам ўз навбатида мазкур соҳанинг ички бозорда ва рақобат муҳитида “яшаб қолиш” имкониятини оширади. Йирик тадбиркорлик субъектлари ёки транс- миллий корпорациялар[5] эса бу каби тез ўзгарувчанлик ва мослашувчанлик хусусиятига эга эмас ҳамда мазкур ҳолат давлат иқтисодиётига сезиларли салбий таъсир кўрсатмоқда. Хитойда кичик бизнесни ривожлантиришга асосий эътибор 2003 йилдан қаратила бошланди. Хусусан, соҳа ривожига йўналтирилган 2003-2020 йилларни ўз ичига олувчи давлат дастури қабул қилинди. Хитойда кичик бизнес субъектлари асосан хизмат кўрсатиш ва инновацион соҳада фаол иштирок этиб келмоқда. Юқори технологиялар бўйича олинаётган патентларнинг 65 % ва бу соҳада ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларнинг 80 % айнан кичик бизнес субъектлари улушига тўғри келади[6]. Ҳозирда тармоқнинг ЯИМдаги улуши 50-53 %ни ташкил қилмоқда ва бу кўрсаткични 2020 йилга бориб 60 %га етказишни Хитой ҳукумати ўз олдига мақсад қилиб қўйган. Барча тадбиркорлик субъектлари орасида 100 кишидан кам иш кучига эга бўлган кичик бизнес иштирокчилари улуши 99 %ни ташкил қилади ва уларнинг жами сони 3 млн.дан ошмоқда. Якка тартибдаги тадбиркорлик субъектлари сони эса 32 млн.ни ташкил қилади. Францияда 50тагача иш ўрнига эга бўлган тадбиркорлик субъектлари кичик бизнес иштирокчилари ҳисобланишади[7]. Уларнинг сони 3 млн.ни ташкил қилади ва шундан 1.5 млн.дан кўпроғи якка тартибдаги ва оилавий тадбиркорлик субъектлари ҳисобланади. Францияда иш билан таъминланган аҳолининг 50 % айнан шу секторга жалб қилинган. Ҳозирда Фран