AVTOMOBIL TRANSPORTI VOSITALARIDA TASHISH XAVFSIZLIGI DARAJASINI BAHOLASH METODIKASI

Аннотация

The article develops recommendations for preventing road accidents and enhancing safety measures using the example of bus depots of JSC "Tashshahartranskhizmat". Key words: freight transportation, speed of movement, movement intensity, transport, vehicle, road, highway. Avtomobil transportida yuk tashish xajmining o’sishi va xarakat xavfsizligining ta’minlanishi avtomobil yo’llarining xolatiga bog‘liq bo’ladi. Avtomobil notekis yo’lda xarakatlanganda xarakat tezligi pasayadi, yoqilg‘i sarfi, yuk Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 213 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tashish narxi va yo’l xarakati qoidalariga rioya qilmaslik xolatlari soni ortadi. Bundan tashqari avtomobilning texnik nosozligi ortishi natijasida ta’mirlash xarajatlari ortadi. Hozirgi kunda xalq xo’jaligiga avtomobillarning yuqori tezlikda turli ob-xavo sharoitlarida qatnovini taminlaydigan yaxshi avtomobil yo’llari kerak. Avtomobil yo’llari katta iqtisodiy va siyosiy ma’noga ega bo’lgani uchun O’zbekiston Respublikasi Vazirlar maxkamasi va xukumatimiz avtomobil yo’llarini qurish, ta’mirlash va saqlashni yaxshilash choralari to’g‘risida qarorlar qabul qildi. “O’zavtoyo’l” Davlat aksionerlik kompaniyasi tashkil qilinib, unga respublikamiz iqtisodiy xududlari, magistral-avtomobil yo’llari tarmog‘ini, asosan, qishloq joylarda avtomobil yo’llarining tarmoqlarini kengaytirish vazifasi yuklatildi. Avtomobil yo’llari xalq xo’jaligidagi ahamiyatiga, yuk tashish tavsifiga va transport vositalarining harakat jadalligiga qarab toifalarga bo’linadi (1-jadval). 1-jadval Avtomobil yo’llari xalq xo’jaligidagi ahamiyatiga, yuk tashish tavsifiga va transport vositalarining harakat jadalligi Avtomobil Xar Harakat yo’Tlining xalq xo’jaligi akat tezligi, jaddaligi, Toifasi /r boyicha sinflarga km/soat avto/sutka bo’linishi Umumdavlat mi1qyosidagi avtomobil 7000 dan I . yo’llari (asosiy ortiq 150 magistral) 2 Respublika 3000-7000 II . miqyosidagi yo’llar 120 Viloyat 3 miqyosidagi avtomobil 1000-3000 III . 100 yo’llari Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 214 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tuman 4 miqyosidagi avtomobil 200-1000 IV . 80 yo’llari 5 Maxalliy yo’llar 200 dan V . kichik 60 2-jadval Avtomobil yo’llariga qo’yiladigan asosiy talablar Avtomobil yo’llariga qo’yiladigan asosiy talablar ― yil davomida xar qanday ob-xavo sharoitida avtomobillarning harakatlanishini ta’minlashi lozim; ― tubdan ta’mirlashgacha (18-25 yil) uzoq muddat xizmat qilishi kerak; ― yo’l yuzining tekisligi yetarli ko’rinish masofasini va talab qilingan xarakat tezligida xavfsizlikni taminlashi kerak; ― yo’l yuzasi qattiq qatlam bilan qoplangan bo’lishi kerak; ― burilish joylaridagi eng kichik radius me’yordagidan kichik bo’lmasligi zarur; ― yo’l yuzasiga yaxshi ishlov berilishi, avtomobil g‘ildiragi bilan ishqalanish koyeffitsentining yuqoriligi yetarli bo’lishi va tormoz yo’li me’yordagidan oshmasligi kerak; ―avtomobil yo’lining o’tkazuvchanlik qobiliyati me’yorida bo’lishi lozim. Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 215 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 1-rasm. Avtomobil yo’lining ko’tarma va qazilmadagi ko’ndalang qirqimi elementlari: a - bitta xarakatlanish qismi bo’lgan yo’l ko’tarmasi; b - ikkita xarakatlanish qismi va ajratuvchi qismi bo’lgan yo’l ko’tarmasi; d - tog‘ va tog‘yon bag‘ridagi maxsus yo’l qazimasi; 1 - tuproq qatlami; 2 - yo’l yoqasi; 3 - harakatlanish zonasi; 4- yon ariqcha; 5- ariqchaning tashqi qiyaligi; 6- yo’l qoplamasi; 7 - chetki qismi; 8 - avtomobil yo’li o’qi; 9 - xarakatlanish qismining o’qi; 10 - xarakat yo’lagi; 11 - yo’l qoplamasining cheti; 12 - tuproq qatlamining cheti; 13 - yo’l ko’tarmasining qiyaligi; 14, 15- qirg‘olar; 16- qiyalik tagi; 17- ajratuvchi qismi; 18- tuproqli tepalik;79- tog‘ ariqchasi; 20 - tuproq ko’tarma; 21 - qazima qiyaligining chekkasi; 22- qazimaning tashqi qiyaligi - yon ariq chuqurligi; N- ko’tarma balandligi. Avtomobil yo’lining ko’ndalang qirqimi deb, avtomobl yo’lining o’qiga perpendikulyar tekislik bilan kesib xosil qilingan tasviriga aytiladi. Avtomobil yo’lining o’qi bo’ylab tekislik bilan kesishishdan xosil bo’lgan tasviriga avtomobil yo’lining bo’lama qirqimi deyiladi. SNIP 2.05.02-85 bo’yicha avtomobil yo’li ko’ndalang qirqimining asosiy ko’rsatkichlari. 3–jadval Avtomobil yo’lining asosiy ko’rsatkichlari Xarakat yo’laklari Yo’l parametrlari t/r soni Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 216 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ia Ib II III IV V Xarakat yo’laklari eni, m 1. X1arakat qismining 4,6,8 4,6,8 2 2 2 1 . eni, m 2. T2uproq 3,75 3,75 3,75 3,5 3 - . ko’tarmasining eni, m Ajratuvchi qism 2x7,5 2x7,5 3. 3 mustaxkamligining eng 2x11,5 2x11,25 7,5 7,0 6,0 4,5 . kichik eni, m 2x15 2x15 Yo’l yoqasini 28,5 27,5 4. 4 mustaxkamlash qismining 36 35 15 12 10 8 . eng kichik eni 43,5 42,5 Xarakat yo’nalishlari 5. 5 orasidagi ajratuvchi 3,75 3,75 3,75 2,5 2 1,75 . qismning eng kichik eni, m 6. Y6o’l yoqasining eni, 0,75 0,75 0,75 0,5 0,5 - . m 7. X7arakat yo’laklari 6 5 - - - - . soni 8. X8arakat yo’laklari 1 1 - - - - .