NUTQ FAOLIYATI TURLARINI O'RGATISH

Аннотация

This article discusses the teaching of four main types of speech activity — listening, speaking, reading, and writing — with a focus on effective methodological approaches and practical exercises. Based on the communicative approach to language teaching, the article emphasizes the advantages of integrated instruction. Key words;speech activity,types of speech activity,oral speech,written speech,listening comprehension;reading comprehension,speaking skills,writing skills,communicative competence,language learning process,interactive methods,developing speech activity in class,linguistic competence;practical exercises. Til o‘rganish — bu avvalo muloqotga kirishish, ya’ni nutq faoliyatini egallash demakdir. Nutq faoliyati tilshunoslikda va til o‘rgatishda markaziy tushuncha hisoblanadi. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish uchun ularni nutq faoliyatining barcha turlari bilan tanishtirish va ularni tizimli ravishda mashq qildirish zarur. Bu maqolada aynan shu jarayonlar haqida so‘z boradi. 1. Nutq faoliyatining turlari Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 287 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Nutq faoliyatining to‘rtta asosiy turi mavjud: Tinglab tushunish — og‘zaki nutqni eshitib anglash. Gapirish — fikrni og‘zaki ifodalash. O‘qish — yozma matnni tushunib o‘qish. Yozish — fikrni yozma shaklda ifodalash. Bu turlar til o‘rganishda bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning har birini individual va integratsiyalashgan tarzda o‘rgatish lozim. 2. Tinglab tushunishni o‘rgatish metodikasi Tinglab tushunish til egallashning eng tabiiy shakli bo‘lib, quyidagi metodlar orqali rivojlantiriladi: Dialog va monolog matnlarni eshittirish Tinglab asosiy fikrni aniqlash mashqlari Audio material asosida savol-javob Kontekstual tushunishga asoslangan topshiriqlar 3. Gapirish ko‘nikmasini shakllantirish Gapirishni o‘rgatishda quyidagilar muhim: Muloqotli o‘yinlar (rolga kirish, intervyu) Juftlik va guruhli mashg‘ulotlar Ochiq savollarga javoblar O‘z fikrini erkin ifodalashga rag‘batlantirish 4. O‘qish faoliyatini rivojlantirish usullari O‘qish ko‘nikmasi tahliliy va tanqidiy tafakkurni shakllantiradi. Turli janrdagi matnlar bilan ishlash Skimming va scanning strategiyalarini o‘rgatish Mazmunli savollar asosida tushunishni tekshirish O‘qilgan matnga munosabat bildirish 5. Yozma nutqni o‘rgatish bosqichlari Yozish — eng murakkab nutq turi hisoblanadi. Reja asosida yozishga o‘rgatish Yozma mashqlar: xat, insho, xulosa Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 288 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Sintaksis va uslubiy normalarni o‘rgatish Redaktsiya qilish va tahrir ko‘nikmasi 6. Nutq faoliyatining integratsiyalashuvi Tillarni o‘rgatishda nutq turlarini ajratib emas, balki integratsiyalashgan holda o‘rgatish samaraliroq bo‘ladi. Masalan, eshitgan matn asosida fikr aytish (tinglash + gapirish), o‘qilgan matnga asoslangan yozuv mashqi (o‘qish + yozish). Nutq faoliyatining to‘rtta turini o‘rgatish til o‘rgatish jarayonining ajralmas bo‘lagi hisoblanadi. Ularni integratsiyalashgan, bosqichma-bosqich va o‘quvchi markazida tashkil qilish samaradorlikni oshiradi. Har bir turga mos metodik yondashuvlar, topshiriqlar va resurslardan foydalanish til o‘rgatishni yanada samarali qiladi. Nutq faoliyati turlarini o‘rgatish: lingvodidaktik yondashuv Til o‘rgatish jarayonida nutq faoliyati turlarini o‘zaro integratsiyalashgan holda o‘rgatish zamonaviy lingvodidaktikaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Nutq faoliyati — insonning muloqot jarayonidagi psixofiziologik va ijtimoiy faoliyatidir. Bu faoliyat til orqali amalga oshirilib, tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozish turlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu turlar tilshunoslikda reseptiv (qabul qiluvchi: tinglash va o‘qish) va produktiv (ifodalaydigan: gapirish va yozish) turlarga bo‘linadi. O‘zbek tilini ikkinchi til sifatida o‘rgatishda yoki chet tilini o‘rgatishda har bir nutq faoliyati turi uchun alohida metodik yondashuvlar mavjud. Tinglab tushunish o‘quvchining fonetik va semantik bilimlarini faollashtirsa, gapirish ko‘nikmasi muloqotga kirishish malakasini shakllantiradi. O‘qish ko‘nikmasi esa o‘quvchining tahliliy va interpretativ fikrlash qobiliyatini rivojlantirib, yozma nutq esa ijodiy fikr bildirish va til birliklarini mustahkamlash imkonini beradi. Tinglab tushunishni o‘rgatishda avval eshitilgan matnni global mazmunda tushunishga qaratilgan mashqlar ,keyin esa detallashtirilgan tahlilga asoslangan mashqlar qo‘llanadi. Gapirishni o‘rgatishda esa dialogik va monologik nutq turlari farqlanadi. Ularni o‘rgatishda rolli o‘yinlar, interaktiv topshiriqlar, muloqotga asoslangan mashg‘ulotlar samarali bo‘ladi. Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 289 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT O‘qish ko‘nikmasini shakllantirishda matn turini, o‘quvchilarning yoshi va darajasini inobatga olish zarur. Shunday qilib, nutq faoliyati turlarini o‘rgatish — bu nafaqat til kompetensiyasini, balki kommunikativ, sotsiomadaniy va ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarni ham shaklla