КУРАШНИ ЎРГАТИШДА ПЕДАГОГИК ЁНДАШУВЛАР

Аннотация

Wrestling is a sport that requires not only physical but also psychological preparation. This article analyzes the importance of sports psychology in wrestling, an athlete's psychological resilience, stress resistance, and the formation of psychological superiority during competitions. The methods of psychological training of athletes, methods of motivation and stress management will also be discussed. Keywords: struggle, sports psychology, motivation, stress, psychological preparation, competition, self-control. КИРИШ Кураш – бу нафақат жисмоний куч ва техника, балки спортчининг психологик ҳолатига ҳам боғлиқ бўлган спорт туридир. Курашчиларга жисмоний куч ва техника билан бирга, психологик барқарорлик, сабр-тоқат ва мусобақа жараёнида эмоцияларни назорат қилиш қобилияти ҳам зарур. Спорт психологияси айнан шу жиҳатларни ўрганиб, спортчиларга психологик тайёргарликни шакллантиришда ёрдам беради. Спорт психологияси курашчиларга мусобақа пайтида стрессни камайтириш, диққатни жамлаш ва ўз қобилиятларидан тўлиқ фойдаланиш имконини беради. Курашчиларга мусобақа жараёнида ўз ҳис-туйғуларини назорат қилиш муҳим аҳамиятга эга. Психологик устунликка эга бўлган спортчилар рақибларига нисбатан кўпроқ муваффақиятга эришадилар. Улар қийин вазиятларда босиқликни сақлай оладилар, қарорларни тез ва аниқ қабул қиладилар. Курашчилар учун мотивация – муваффақиятга эришишнинг асосий омилларидан бири. Спортчи ўз мақсадини аниқ белгилаши ва унга эришиш учун узлуксиз равишда ҳаракат қилиши лозим. Ижобий мотивация спортчининг ўз- ўзига ишончини оширади ва унинг қобилиятларини максимал даражада намоён этишга ёрдам беради. Кучли мотивацияли спортчилар мусобақаларда доим юқори натижаларни кўрсатадилар. Стресс – ҳар қандай спортчи учун табиий ҳолат. Бироқ уни бошқара олиш қобилияти муваффақият калитидир. Стрессга қарши чидамлиликни ривожлантириш учун спортчилар турли психологик машқлар ва нафас олиш техникаларидан фойдаланишлари мумкин. Масалан, мусобақадан олдин https://scientific-jl.com 4 8 61-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali медитация қилиш, визуализация усулларидан фойдаланиш ёки мусбат фикрлаш орқали стрессни камайтириш мумкин. Курашда спортчиларнинг ўз-ўзини назорат қилиш қобилияти ҳам жуда муҳим. Бу қобилият спортчининг мусобақа жараёнида хатолардан ҳимояланишига, босиқликни сақлашига ва жангда устунликка эришишига ёрдам беради. Бунинг учун спортчининг психологик тайёргарлиги кучли бўлиши ва ўзини қаттиқ мушоҳада қилиш одатига эга бўлиши керак. Психологик тайёргарликда тренернинг ўрни жуда катта. Тренер спортчининг психологик ҳолатини назорат қилиши, уни қўллаб-қувватлаши ва мотивация бериши зарур. Тренернинг ижобий муносабати ва психологик қўллаб- қувватлаши спортчининг ишончини оширади ва унинг юксак натижаларга эришишига ёрдам беради. Масалан, курашда юқори натижаларга эришган машҳур спортчилар ва уларнинг тренерларини мисол қилиб келтириш мумкин. Жумладан, Равшанжон Тўхтабоев – Ўзбекистоннинг машҳур курашчиси, халқаро мусобақалар ғолиби. Унинг муваффақиятида тренери, халқаро даражадаги мутахассислардан бири бўлган Абдулазиз Раҳимовнинг катта ҳиссаси бор. У спортчининг психологик тайёргарлигини кучайтириш ва мусобақалардаги босиқликни сақлашда муҳим рол ўйнаган. Муҳаммадқодир Абдуллаев – жаҳон чемпиони бўлган курашчи. Унинг тренери Фарҳод Жўраев спорт психологияси ва мотивацияни оширишга алоҳида эътибор қаратиб, унинг спортчи сифатида ривожланишига катта ҳисса қўшган. Баходир Жалолов – гарчи у боксчи бўлса-да, унинг тренери Тўлқин Қиличев спорт психологияси бўйича яхши методлар ишлаб чиққан ва бу курашчиларга ҳам тааллуқли. Баходирнинг мусобақалардаги психологик устунлиги, босиқлиги ва ҳар бир жангда хато қилмасликка интилиши курашчилар учун ҳам ўрнак бўлиши мумкин. Курашчилар учун психологик тайёргарликни ошириш мақсадида турли методлардан фойдаланиш мумкин. Масалан, мусобақа шароитларини олдиндан тасаввур қилиш (визуализация), мусбат аффирмациялардан фойдаланиш, медитация, аниқ мақсадларни белгилаш, нафас олиш техникаларини қўллаш каби усуллар самарали ҳисобланади. ХУЛОСА Спорт психологияси курашчилар учун муҳим аҳамиятга эга бўлиб, у спортчининг мусобақадаги муваффақиятини белгилайдиган омиллардан бири ҳисобланади. Психологик тайёргарликни кучайтириш орқали курашчилар ўз қобилиятларини янада ривожлантиришлари ва муваффақиятга эришишлари мумкин. АДАБИЁТЛАР https://scientific-jl.com 4 9 61-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali 1. Тўраев Ф.Х. Курашда тактик ва жисмоний тайёргарликнинг ўрни ва такомиллаштириш йўналишлари. Тадқиқотлар. 2025. 60, 2(4), 187-191. 2. Weinberg R.S., Gould D. Foundations of Sport and Exercise Psychology. Human Kinetics. 2018. 3. Cox R.H. Sport Psychology: Concepts and Applications. McGraw-Hill Education. 2012. 4. Hanin, Y. Emotions in Sport. Human Kinetics. 2000. 5. Martens R. Coaches Guide to Sport Psychology. Human Kinetics. 1987. 6. Тўраев Ф.Х. Курашчиларнинг жисмоний тайёргарлиги.