SIRDARYONING SHOVQINIDA JARANGLAGAN QAHRAMONLIK O’ZGARMAS JASORAT TIMSOLI TEMUR MALIK

Аннотация

Xorazmshohlar davlati o’z davrining buyuk davlatlaridan biri bo’lib, juda katta sarhadlarga ega bo’lgan. Mo’g’ullar bosqini davrida Xorazm mudofaasi uchun jasorat ko’rsatgan Temur Malik oz sonli qo’shini bilan ko’p sonli mo’g’ul qo’shiniga qarshi mardonavor kurashgan. Kalit so’zlar: Qizil o’rda, Qizilqum, Jami al – Tawarikh, Terikh-I Rashidiy, “Jaloliddining hayoti”, “Tuzuk – I Temur“. Temur Malik – Xorazmshoh Muhammad hukmronligi davrida Xo’jand shahri hokimi bo’lgan. U Jaloliddin Manguberdiyning eng yaqin safdoshlaridan biri hisoblanadi. Mo’g’ullar bosqiniga qarshi qo’lida bor kuchi bilan kurash olib brogan bu sarkarda xalqimiz tarixida chin qahramon sifatida muhrlangan. Ayniqsa, Sirdaryo bo’yidagi janglarda ko’rsatgan jasorati bilan u butun bir elin faxriga aylangan. Temur Malik o’rni faqatgina jangovor harakatlarda emas, balki xalq ongida uyg’otgan ozodlik ruhiyatida ham namoyon bo’ladi. Uning jaroti Movaraunnahr xalqlari orasida qarshilik kayfiyatini kuchaytirgan va mo’g’ullarga bo’ysinmaslik g’oyaaaasini keng tarqatgan. Bugungi kunda Temur Malikning nomi jasorat, sadoqat va Vatanga muhabbat timsoli sifatida yodga olinadi. Shuning uchun uning shaxsiyati va kurashlari bugungi avlod uchun ibrat manbaidir. Temur Malik (12-asr oxiri 13 asr 1 yarmida) – Xorazmshoh Muhammad hukmronligi davrida Xo’jand hokimi1. 1219 – yil dekabrda 3 kunlik jangdan keyin Banokant egallagan Aloq no’yon boshliq 5 ming kishilik mo’g’ul qo’shini, Xo’jandni qamal qilishga kirishadi. Temur Malik Sirdaryo bo’yida bir mustahkam qal’a qurdirgan edi. Mo’g’ul qo’shini son jihatdan ustun bo’lgani bois shaharni mudofa qilish qiyinlashadi. Natijada, Temur Malik 1000 kishilik otryad bilan 1220 yilning aprelida orolga ko’chib o’tadi va tezlikda qal’ani janggi tayyorlashga kirishadi. Shahar va qal’a atrofini dushman halqa qilib o’rab oladi. Manjaniq otilgan toshlar orolga yetmagandan so’ng 1 A. S. Sagdullayev “ O’zbekiston tarixi” 1 kitob, Toshkent 2021 yil 532 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 mo’g’ullar xo’jandlik yoshlardan hashar tarzida foydalanishga qaror qiladi. Mo’g’ullarning 20 minga yaqin qo’shini janga kiradi2. Temur Malik 12 ta qayiq yasashni buyuradi. Qayiqlardan o’t o’tmasligi va cho’kmasligi uchun ustini namat bilan qoplab, sirka shimdirilgan loy bilan suvab chiqadi. Oxir oqibat vaziyat taranglashgach Temur Malik qal’ani tark etishga majbur bo’ladi. U askarlari ortilgan 70 ta qayiq bilan Sirdaroning quyi oqimiga suzib ketadilar. Mo’g’ul sarkardasi Ulus Idi Barchilig’kent (Qizil o’rdadan 50 km janubda joylashgan) va Jand yaqinida manjaniqlar o’rnatib, qayiqlarni bir biriga tutashtirgan holda jasur sarkarda yo’lini to’sadilar3. Temur Malik qirg’oqqa o’tib, dushman bilan jang qiladi. Yolg’iz o’zi Qizilqum cho’li orqali 1220 yilning yozida Xorazimga yetib keladi. Askar to’plab Jo’jixon qo’shiniga kuchli zarba beradi. Kasba shahrini mo’g’illardan ozod qiladi. Ammo saltanatda yuzaga kelgan mushkul siyosiy vaziyat tufayli Xorazimni tark etadi. Temur Malik 1221 – 1232 yillar davomida Sulton Jaloliddin bilan birgalikda mo’g’ulallarga qarshi kurash olib boradi. Jaloliddin halokatidan keyin o’z yurtiga qaytadi. Ma’lum vaqtdan so’ng Temur Malik mo’g’ullar tomonidan qo’lga olinadi. va qatl qilinadi. Temur Malikning shaxsiy hayoti, jumladan oilasi haqida yozma tarixiy manbalarda aniq ma’lumot mavjud emas. Lekin bazi ma’lumotlarga qaraganda olilasi bo’lishi mumkun degan taxminlar mavjud. 2004 – yilda Tojikiston Respublikasining Xatlon viloyatidagi tumanlaridan biriga Temurmalik nomi berilgan. Toshkent shahrining markaziy kochalaridan biri Temur Malik sharafiga nomlangan. Temur Malik hali ham xalq rivoyatlarida va dostonlarida yashab kelmoqda. Rashid ad – Dinning “Jami al – Tawarikh (14 asr) 1300 - 1310 yillarda yozilgan. Bu asar mo’g’il imperyasining tarixini o’z ichiga olaadi. Rashid ad – Dinn Temur Malikning jang maydonidagi jasorati va sarkardalik qobiliyati haqida malumot keltirilgan. Mirzo Muhammad Haidar ning “ Terikh-I Rashidiy” ( 16 asr ) 1550 yilda yozilgan. Aasar Temur Malik janglardagi g’alabalar va uning safdoshlari haqdidagi malumotni o’z ichiga oladi. Mirmuhsin tomonidan yozilgan “Jaloliddining hayoti” nomli asar ( 20 asrda) yozilgan. Bu asarda Temur Malikning janglarda tutgan o’rni va uning jang maydonidagi strategiyasi haqida yozadi. “ Tuzuk – I Temur “ . Temur tomonidan 1400 – yilda yoziladi. Bu asarda Temur Malik haqida ro’liq malumot ketmasa ham. Uning jangdagi muvaffaqiyatlari haqida aytib o’tiladi. Temur Malik - tarixda o’z jasorati bilan nom qoldirgan sarkarda bo’lishiga qaramay, uning faoliyatiga nisbatan tanqidiy qarashlar ham mavjud. Bu qarashlar asosan uning jang taktikasi, noaniqligi bilan bog’liqdir. 1. Xo‘jand mudofaasi va orol qal’asi strategiyasi 2 Mirmuhsin “ Xo’jand qal’asi” asari 3 A. S. Sagdullayev “ O’zbekiston tarixi” 1 kitob, Toshkent 2021 yil 533 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Tem