РАҚАМЛАШТИРИШ ОРҚАЛИ ЯШИРИН ИҚТИСОДИЁТГА БАРҲАМ БЕРИШ ЮЗАСИДАН ТАДҚИҚОТЛАР ОЛИБ БОРИШ

Аннотация

In this article were discussed terms such as digitalization, digital economy and shadow economy. The factors causing the shadow economy are also analyzed. The results of research on eliminating the shadow economy through digitalization are presented. Keywords: digitalization, digital economy, shadow economy, legal approach, research. Кириш Сўнги пайтларда иқтисодиёт тармоқларида яширин иқтисодиётни камайтириш муаммоси нафақат Ўзбекистон Республикаси учун, балки дунёдаги кўплаб мамлакатлар учун ҳам долзарб масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги “Ўзбекистон – 2030 стратегияси тўғрисида”ги ПФ-158-сон Фармони билан тасдиқланган 100 та мақсаднинг 46 мақсадида ҳам мамлакатимизда 2030 йилгача Яширин иқтисодиётни қисқартириш орқали солиқ базасини қўшимча кенгайтириш имкониятларидан фойдаланиш масалалари белгилаб берилган. Ҳозирги кундаги асосий муаммолардан бири шундаки, мамлакатимизда фаолият юритаётган кўплаб тадбиркорлик субьектлари солиқ тўлашдан бош тортиши ёки ўзлари топаётган даромадларини солиқ органларидан яширишлари билан боғлиқдир. Яширин иқтисодиёт иқтисодий фаолиятнинг энг муҳим омилига айланиб, мамлакатимизнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши секинлашаётганлигига асосий сабаблардан бири бўлиб қолмоқда. Ушбу муаммолар эса, мамлакатимиз ва жамиятимизни янада ривожлантириш учун барча соҳаларни рақамлаштириш ва бу орқали яширин иқтисодиётни минималлаштириш лозимлигини англатади [1]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Янги Ўзбекистонни барпо қилиш шароитида, мамлакатимиз олдида ижтимоий-сиёсий ва ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан ҳаётимизнинг барча жабҳаларини тўлиқ ва сифатли янгилаш вазифаси турибди. Бу вазифалар ҳам глобал характердаги ташқи муаммолар, ҳам ички жараёнлар билан биргаликда шаклланади. Ҳозирги кундаги ташқи муаммоларга назар ташлайдиган бўлсак, демографик муаммолар (аҳоли сонининг ортиши ва уларнинг қариши), анъанавий ресурсларнинг камайиши, табиат, иқлимнинг ўзгариши, саноати ривожланган мамлакатлардан бир қатор технологик кўрсаткичларнинг кечикиши ва бошқалар сифатида тан олинади. Умуман олганда, ноқонуний иқтисодий фаолият кўлами тўғридан-тўғри иқтисодий фаолият сегментларининг ҳолатига, бозорлардаги қонунчилик ва “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 5-SON WWW.INFOCOM.UZ RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH 107 тартибга солиш чекловларига, аҳолининг турмуш даражаси ва табақаланишига боўлиқдир. Иқтисодиёт тармоқларида яшириш иқтисодиёт хатарларидан қочишнинг имконияти мавжуд эмаслигини англаган ҳолда, ушбу хатарларни 100 фоиз йўқ қилишни эмас, балки хавфларни камайтириш ва стратегик режалаштириш орқали яширин иқтисодиёт даражасини доимий равишда кисқартириб бориш орқали ресурсларни тиклаш чораларини кўришимиз лозим. Бироқ, иқтисодиёт тармоқларини рақамлаштириш бир қатор жиддий хавфларни ўз ичига олади, уларнинг салбий оқибатларини ҳисобга олмасдан ва минималлаштирмасдан олдинга силжиш янада катта муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Тадқиқот методологияси Барча давлатлар, уларнинг сиёсий ва иқтисодий тузилишидан қатъий назар, иқтисодий фаолиятнинг яширин турлари билан тавсифланади. Унинг кўлами турлича бўлиши мумкин, лекин хеч бир давлат яширин иқтисодиётдан бутунлай қутула олмайди. Яширин иқтисодиётни жиноятга тенглаштириш мумкин, унинг кўламини қисқартириш мумкин, аммо бартараф этиб бўлмайди. Яширин иқтисодиёт турлича “ноқонуний”, “маҳфий” деб номланади аммо бу номлар унинг моҳиятини бузмайди. Яширин иқтисодиёт даромадларни яшириш, солиқларни тўлашдан бўйин товлаш, ноқонуний молиявий оперaцялар, контрабанда, қалбакилаштириш, бутун мамлакат бўйлаб миллиардлаб долларларни ташкил этувчи давлат ҳисобига олинмаган ҳолда фойда келтирувчи барча фаолиятлар билан тавсифланади [2]. Қуйида яширин иқтисодиётни аниқлаш тадқиқот усулларини келтириб ўтамиз. 1-жадвал Иқтисодиётни аниқлаш тадқиқот усуллари Номланиши Ўзига хос хусусиятлари Яширин фаолият субъектларининг хатти-ҳаракатларини ва алоҳида ноқонуний бозорлар фаолиятини ўрганиш, Иқтисодий ёндашув шунингдек, яширин иқтисодиётнинг макраиқтисодий жараёнларга таъсирини баҳолаш учун институционал таҳлил методологиясидан фойдаланиш билан белгиланади. Иқтисодий ҳодиса ва жараёнларнинг расмий статистика Буҳгалтерия ҳисоби ва томонидан қайд этилмаганлиги уларни соя деб таснифлаш статистик ёндашув учун асос бўлади, деган фикрни билдиради. Иқтисодий фаолиятни соя сектори сифатида таснифлаш Ҳуқуқий ёндашув мезони амалдаги қонунчиликнинг бузилиши ҳисобланади Яширин иқтисодиёт деганда шахс ва жамият манфаатларига Криминологик ёндашув зарар етказувчи иқтисодий фаолият тушунилади “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNA LI | 5-SON WWW.INFOCOM.UZ 108 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH Соя секторини прогноз қилиш ва бошқариш, унинг ҳуқуқий Кибернетик ёндашув иқтисодиёт билан ўзаро алоқасини ўрганиш учун эконометрик моделлардан фойдаланишни ўз ичига олади. Яширин иқтисодиётни иложи борича ҳар томонлама ўрганиш Комплекс ёндашув учун турли ёндашувлар элементларининг комбинaцияси билан тавсифлана