МИЛЛИЙ ЎЗЛИКНИ АНГЛАШ ВА МИЛЛИЙ-ДИНИЙ ҚАДРИЯТЛАР

Аннотация

In the article, the issue of national identity awareness is discussed as one of the objects of research that has been of interest to experts in various fields of science for a long time. In the process of understanding national identity, the main emphasis is given to the complex of 1 33 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ all concepts related to the nation, which in turn describes categorical concepts such as language, culture, past spiritual and cultural heritage, customs, traditions and religious values that are characteristic of a particular nation. It also plays a special role in the constantly increasing need for understanding national identity in today's globalization environment. Key words: society, culture, spirituality, art, custom, tradition, nation, national identity, value, religious belief. Кириш Миллий ўзликни англаш ҳар қандай миллатнинг нафақат ўз тарихи, аждодлар қолдирган моддий ва маънавий меросини билиши ва унга содиқлиги, балки ўз қадр- қимматини билиши ва уни англаши парлоқ келажак томон комил ишонч билан бориши маънавият ва миллий онгнинг ўзаро узвий боғлиқлик ифодасидир. Миллий ўзликни англаш масаласи турли фан соҳаси мутахассисларининг анча вақтдан буён қизиқтириб келаётган тадқиқот объектларидандир. Қадимги дунё файласуфларидан тортиб, ҳозирги давр тадқиқотчилари бу масала билан шуғулланганлар. Хусусан Сукрот, Аристотель, Платон, Геродот, Э.Дюрктейм, Декарт, Монтеськё, Гоббс, И.Кант, Гегель, З.Фрейд, ва бошқалар инсониятнинг ўзлиги ҳақида қимматли фикрлар билдирганлар. Уларнинг асарларида ўзликни англаш масаласи аксариат холда дин билан боғлиқлиги кузатилади. Зеро, қадимги одамларда мистик қарашлар билан инсон ўзлигини, яъни унинг ички (ботиний), ташқи(зоҳирий) тасаввурлари ёнма-ён бўлгандагина бу жараён амалга ошади. Тадқиқот методологияси Аристотел Платоннинг “ғоялар дунёси” ғоясига қарши чиқади ва табиатни билиш эса унингча, хис қилиш манбаи деб ҳисобланди.Унинг методологиясида ўзликни англаш жараёни эса (фалсафа предметига қўллангани сингари) икки қисмдан иборат деб қаралади. Биринчиси, хусусий метафизика бўлиб, у Аристотель фикрига кўра, теология бўлиб, у “ҳарактсиз субстанцияни”, яъни Худони билиш мақсадини ўз олдига қўяди. Иккинчиси, умумий метафизика бўлиб, борлиқнинг айрим қисмларини алоҳида ажратиб ўрганадиган хусусий илмлардан фарқли ўлароқ, борлиқнинг нима учун ва қандай мақсадга биноан борлиғини билишга интилиш ташкил этади. [1, 335] Форобийнинг «Фозил одамлар шаҳри» асарида одамлардаги психологик бирлик ҳақида фикр юритилади, олимнинг фикрича, бундай бирлик меҳр-оқибат, ўзаро 1 33 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ келишувни шакллантирган уруғ-қабила муносабатларига асосланади. Шу билан бирга бундай бирлик ҳулқий нормалар ва тил бирлигига таянади. Яна Форобий одамларнинг борлиққа муносабатида ва ўзлигини англашида жамоавийликка бирлашиши зарур деб тушунади. Ҳар бир инсон яшаш ва олий даражадаги етукликка эришмоқ учун бир ўзи бундай нарсаларни қўлга кирита олмайди «…уларга эга бўлиш учун инсонлар жамоасига эҳтиёж туғилади» [2,172]. Форобийнинг халқларни ўзига хос руҳий (психологик) бирлик ҳақидаги фикрлари улар ўртасидаги боғлиқлик хусусиятларини тушуниб етишга хизмат қилди. Беруний «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асарида халқларнинг тили, урф-одати, анъаналари, дини тўғрисида муҳим фикрлар билдирган. Олимнинг фикрича, одамга ташқи оламни, нарса ва ҳодисаларни, шу жумладан ўзи ҳақидаги билимларни идрок этиш учун ақл берилган. Инсоннинг ақлий қобилиятлари, фикрлаш, муҳокама қилиш, ўйлаб топиш, хотира оламини янада тиниқроқ тасаввур этиш учун инсонга берилган «Тангри тухвасидир». «Ақлий қобилиятлар туфайли инсон ташқи муҳитда содир бўлаётган ўзгаришларнинг бирини иккинчисига топширтиради, таҳлил қилади, ростни ёлғондан, адолатни адолатсизликдан, яхшини ёмондан, ҳақиқатни ноҳақдан ажратади». [3,486] Абу Али Ибн Сино фалсафа, логика, психология, этика, филология ва ижтимоий сиёсий масалаларга бағишланган кўп асарлар яратди. Олимнинг фикрига кўра, барча мавжудотларнинг асоси ва ибтидоси «вужуди вожиб»дир, яъни Тангридир. Вужуди вожиб- бу биринчи моҳият, ядродир. Шунинг учун олим одамлар гуруҳи ёки алоҳида ягона одамнинг хулк-атвори, ахлоқий фазилатлари, миллий хусусиятлари шаклланишини «вужуди вожиб» Олий Руҳ билан боғлайди. Шу билан бирга табиий руҳни хам эътироф этади. Унингча, табиий қувватлар эса, табиий руҳдан куч олади. [4,119] Ҳазрат Навоий «Махбуб ул Қулуб» асарида ёзади: «Ўзи поку кўзи покни инсон деса бўлур, тили ариғ(нозик) ва кўнгли ариғни мусулмон деса бўлур». Ёки «Ҳаёсизда вафо йўқ, вафосизда ҳаё йўқ. Карам(саҳоват) ва мурувват ота ва онадурлар, вафо ва ҳаё-икки ҳамзод фарзанд. Хар неча ул икковга нур била сафоур, бу икковга иттисол (боғланиш) била пайванд. Комиллар аҳли ҳаё ва нокислар бехаё»[5,13]. Бу сатрлар чин инсоний фазилат бўлиб, ҳар бир одам ва милла