TALABA-YOSHLARNI YETUKLIKKA YO‘NALTIRISHDA SO‘FI OLLOYOR TALQININING XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada talaba-yoshlarni har tomonlama yetuklikka yo‘naltirishda So‘fi Olloyorning ijodiy merosi va uning dunyoqarashi qanday xususiyatlarga ega ekani tahlil etiladi. Maqolada bir tomondan So‘fi Olloyorning she’rlari va pand-nasihatlaridagi ma’naviy- axloqiy g‘oyalar yoritilsa, ikkinchi tomondan ularni zamonaviy talaba-yoshlar tarbiyasiga tadbiq etish imkoniyatlariga e’tibor qaratiladi. Shoir asarlarining xalqchil uslubda yozilgani, tarbiyaviy mazmuni chuqurligi hamda yoshlarni yetuk shaxs sifatida shakllantirishda taklif qilgan ta’limiy yondashuvi talqin qilinadi. Bunda So‘fi Olloyorning xoksorlik, adolat, halollik, ilm-ma’rifatga intilish kabi fazilatlarni targ‘ib etishi, zamonaviy ma’naviy-ma’rifiy jarayonda ayniqsa dolzarb ekani ilmiy dalillar bilan asoslab beriladi. KALIT SO‘ZLAR: So‘fi Olloyor, talaba-yoshlar, yetuklik, ma’naviy-axloqiy tarbiya, ilm- ma’rifat, xoksorlik, mas’uliyat So‘fi Olloyor ijodi o‘zbek adabiyotida va ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutgan bo‘lib, uning she’rlari nafaqat Sufiylik tamoyillarini, balki xalqning hayotiy tajribalarini ham o‘zida mujassam etgan. Ma’lumki, So‘fi Olloyor ijodning farqli shakllarida (she’r, hikmat, nasihat) zamon va makon cheklanmasligi, xalq orasida katta shuhrat qozongan didaktik mazmuni bilan ajralib turadi. Ayniqsa, talaba-yoshlar tarbiyasi haqida so‘z borganda, bu asarlar aholining barcha qatlamlari, shu jumladan, yosh avlod uchun ham o‘ziga xos tarbiyaviy ko‘rsatmalar vazifasini bajarganini ko‘rish mumkin. Chunki So‘fi Olloyor ijodidan o‘rin olgan badiiy fikr, axloqiy mezonlar va ma’naviy prinsiplar, bugun ham yoshlarimizni barkamol inson va malakali mutaxassis sifatida shakllantirishga xizmat qilishi ehtimoldan xoli emas. Talaba-yoshlarning yetuklikka intilishi, avvalo, ular egallayotgan sohaga bo‘lgan qiziqish, o‘z ustida uzluksiz ishlash, ilm-ma’rifatga chanqoqlik hamda shaxsiy va ijtimoiy mas’uliyatni anglash bilan chambarchas bog‘liq. So‘fi Olloyorning asarlarida ayni mana shu jihatlar — xususan o‘qish va ilm olish, pok qalb bilan rag‘batlanish, vijdonli va halol bo‘lish, xoksorlik va adolatga sodiq qolish masalalari qayta-qayta ta’kidlanadi. Ulug‘ shoir asarlarining keng tarqalishi va xalq tomonidan iliq kutib olinishi, asosiy sabab sifatida, uning badiiy nutqda o‘ta soddalik va samimiyat bilan, lekin ayni paytda chuqur ma’naviy-axloqiy ohangda yozganida ko‘rish mumkin. So‘fi Olloyorning g‘oyalarini talqin qilish jarayonida, eng avvalo, shuni ta’kidlash zarurki, shoir o‘z ijodini sufiycha dunyoqarashga asoslagan bo‘lsa-da, uning ma’naviy talqinlari diniy- ta’limiy ko‘lamdan ancha keng. Masalan, talaba-yoshlar deganda, umumiy ma’noda bilim oluvchilar va ilmni hayotiga tatbiq etishni maqsad qilgan har qanday kishi tushunilishi mumkin. So‘fi Olloyor ana shu yoshlar qalbida milliy qadriyatlar, insoniy fazilatlar va ruhiy mustahkamlikni shakllantirish lozimligini hamisha urg‘ulab keladi. U ko‘pgina she’rlarida bilimning nafsi pok, halol va murosa bilan qabul qilinishi uning barakotidan dalolat berishini 78 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si bildiradi. Shunday qilinsa, o‘rganilgan har qanday ilm nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy farovonlikka ham xizmat qiladi. So‘fi Olloyorning ijodida o‘quvchilarga, xususan talabalarga, ilm olish jarayonida xudo oldida xoksor bo‘lish, ustozga hurmatda bo‘lish va eng muhimi, jamiyat oldida mas’uliyatni his etish tarbiyaviy tamoyil sifatida qo‘yiladi. “Xoksorlik” tushunchasi uning asarlarida alohida o‘rin tutadi — bu nafaqat kibrdan xoli bo‘lish, balki o‘z ustiga majburiyat olishni, katta-yu kichikka nisbatan o‘zini kamtarin tutishni, shu orqali kasb-hunar yoki ilm yo‘lida matonat ko‘rsatishni anglatadi. Yoshlar orasida xoksorlikni rivojlantirish esa, tabiiyki, ularning yetuklik sari intilishlarida qo‘shimcha kuch beradi. Zero, matonatli va ehtiromli yosh kelajakda el-yurt manfaati yo‘lida fidoyilik qilishi mumkin. So‘fi Olloyor nazarida, o‘z ustida ishlash, hayotiy tajribani o‘zlashtirish, ilm bilan sabr-qanoatni uyg‘un qo‘llash orqali voyaga yetgan insongina yetuklikning ma’lum pog‘onasiga erishadi. Shoir asarlarida yetuklikka erishishning yana bir muhim mezoni sifatida halollik va adolat tushunchalari uqtiriladi. Halollik bu nafaqat mol-dunyo, balki fikr-hayol, munosabat, ish faoliyatidagi poklik demakdir. Bu fikr So‘fi Olloyorning she’rlarida obrazli ifodalangan bo‘lib, qofiya va ritm kuchi bilan o‘quvchining qalbiga chuqur kirib boradi. Bugungi talim jarayonida ham aynan shu tamoyillarni mustahkamlash, yoshlarni professional mahorat bilan birga, halollik va vijdonlilikka o‘rgatish muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi. Boshlanayotgan karyeraning ilk bosqichidayoq insonning ma’naviy poydevori mustahkam bo‘lsa, kelgusida jamiyatda ijtimoiy adolat va taraqqiyotga hissa qo‘shishi osonlashadi. So‘fi Olloyor ijodida talaba-yoshlar uchun oliy qadriyat sifatida e’tirof etiladigan boshqa bir prinsip ilm-ma’rifatga intilishdir. Bu yerdagi ilm faqat diniy ta’limot bilan cheklanmasda