SHAHRISABZ GUZARLARI

Аннотация

Ushbu maqolada Shahrisabz guzarlari va mavzelari haqida so’z yuritiladi. XIX asrning oxiri XX asr boshlarida Shahrisabz guzarlari qanday nomlargani va qaysi kasb egalari yashagani haqida malumorlar keltiriladi. Kalit so’zlar: guzar, etnografiya, chorsu, masjid, madrasa, beklik, amirlik, kenagas, karvonsaroy, hammom. XIX asrning oxiri XX asr boshlarida Qashqadaryo vohasidagi Shahrisabz bekligi Buxoro amrligining muhum siyosiy-ma’muriy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri hisoblangan XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligining Shahrisabz shahrida Kenagaslar bekligi tashkil topgan edi. Qashqadaryo vohasida joylashgan Shahrisabz Beklikning markazi Shahrisabz shahri hisoblanib amirlikning boshqa shaharlari kabi guzarlarga bo’lingan. Shaharning 14 ta guzarga bo’linishi to’g’risida dastlabki ma’lumot chor rossiyasi zobiti general A.Kun tomonidan keltirilgan. (A.Kunning kundaligida). Shuningdek chor Rossiyasi zobiti V.V.Grigorev ham shaharning 14 ta guzarga bo’linganligi to’g’risida ma’lumot qoldirgan. 1945-yilda Shahrisabzda etnografik tatqiqotlarning olib brogan O.A.Suxareva Shahrisabzda 14 ta emas balki, XX asrning boshlarida 52 ta guzar mavjud bo’lganligini aniqlagan. Shahrisabz Shaharining to’rtta asosiy darvozasi mavjud bolgan, bu to’rtta darvozadan yo’llar shahar ichiga chorsuga yani shahar bozoriga olib borgan va shaharni to’rt qismga ajratgan. Shaharning shimoliy tomonida Samarqand darvoza (Kitob darvoza) Shaharning janubiy tomonida Termiz darvoza (Yakkabog’ darvoza) Shaharning sharqiy tomonida Kunchiqar darvoza Shaharning g’arbiy tomonida Qushxona darvoza (Chiroqchi darvoza) Katta darvozalardan tashqari yana ikkita kichik darvova ham bolgan shimoliy devorda Qalmoq darvozasi va janubi-sharqiy tomonda Simxona darvozasi bo’lgan. XIX asrning oxirida Shahrisabzda 30 ming aholi istiqomat qilgan. 64 ta guzar Masjidi, 6 ta madrasa, 7 ta Karvonsaroy, 2 ta Hammom ishlab turgan. Shahrisabz guzarlari Buxoro guzarlari kabi unchalik katta bo’lmagan. Manbaalarda qayd etilishicha ularning eng kattasida 100 ga yaqin xo’jalik istiqomat qilgan bo’lsa, kichik guzarlarda 20-30 oila istiqomat qilgan. Shahrisabzda mavjud guzarlarning nomlanishi asosan o’sha joyda istiqomat qiladigan odamlarning kasb egalari mashg’ulotlarining turi bilan bog’liq bo’lgan. Bir necha asrlar davomida shu nomlar bilan atalib kelingan bo’lgan. Xar bir kasb egasi yoki hunarmand o’zining ish faoliyatiga qarab guzarlarda istiqomat qilgan. 102 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si 1.Xonaqo 27.Xabarlik 2.Ko’knorxona 28.Qundizak 3.Qatag’on 29.Kulollik 4.Chubin 30.Yoyilma 5.Madaxon 31.Isobek 6.Eshonpir 32.Nazarmat 7.Telpakdo’z 33.Qssoblik 8.Tagichinor 34.Poxol 9.Sangioxur 35.Payzbobo 10.Xo’ja Mir Hamid 36.Qopqon 11.Rais 37.Namatmon 12.Bolahovuz 38.Sutbozor 13.Alouddin 39.Zingaron 14.Mardaxon 40.Chokar 15.O’zbek 41.Molik Ashtar 16.Qo’shhovuz 42.Arpa bozor 17.Hovuzi Mardon 43.Kitob 18.Murdashuy 44.Xo’ja 19.Hazrati Shayx 45.Eshon 20.Hazrati Imom 46.Sutguzar 21.Degrez 47.Katta chuyton 22.Simxona 48.Kichik chuyton 23.Jo’yi Huyiton 49.Nomozgoh 24.Meshgarlik 50.Kunchiqar 25.Katta Charmgar 51.Xo’ja Murod Bahshi 26.Kichik Charmgar 52.Fayzobod XIX asrning oxirida Shahrisabzda 30 ming aholi istiqomat qilgan. 64 ta guzar Masjidi, 6 ta madrasa, 7 ta Karvonsaroy, 2 ta Hammom ishlab turgan. Shahrisabz guzarlari Buxoro guzarlari kabi unchalik katta bo’lmagan. Manbaalarda qayd etilishicha ularning eng kattasida 100 ga yaqin xo’jalik istiqomat qilgan bo’lsa, kichik guzarlarda 20-30 oila istiqomat qilgan. Shahrisabzda mavjud guzarlarning nomlanishi asosan o’sha joyda istiqomat qiladigan odamlarning kasb egalari mashg’ulotlarining turi bilan bog’liq bo’lgan. Bir necha asrlar davomoda shu nomlar bilan atalib kelingan bo’lgan. Xar bir kasb egasi yoki hunarmand o’zining ish faoliyatiga qarab guzarlarda istiqomat qilgan. Masalan Sangioxur guzarida “Katta podsholik uyi” (xalq tomonidan bu guzar shunday atalgan) joylashgan bo’lib, unda beklikning mansabdorlari yashagan va hurmatli mehmonlar kutub olingan. Hunarmanchilik turlari va savdo faoliyati bilan bog’liq guzarlar 23 tani tashkil qilgan. Ulardan 4 tasi savdo bilan, 19 tasi bevosita hunarmanchilik ishlab chiqarishi bilan bog’liq bo’lgan. Diniy ulamolar shaharning shimoli-g’arbiy qismida yashagan bolib, shaharning janubiy qismida esa hunarmandlar xususan ko’nchilar mahallasi ham bo’lgan. Sovungarlik va 103 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si yelimgarlik bilan shug’ullanuvchi kasb egalari shaharning janubi-sharqida yashagan. Katta charmgar, Kichik charmgar, Meshgarlik hamda yoyilma guzarlarida yashagan. Poyabzal tikish bilan shug’ullanuvchi hunarmandlar hususan kovushdo’zlar Namatmon guzarida, yuqori tabaqa ahli uchun kovush tikuvchilar Kitob guzarida. Sovungarlar va telpakdo’z hunarmandlar Telpakdo’z mahallasida yashagan. Qassoblik guzarida qassoblar ko’pchilikni tashkil etgan. Chitgarlar bilan shug’illanuvchi kasb egalari Rais guzarid