Хусусийлаштириш объекти сифатида ер участкаларини ҳуқуқий мақомини такомиллаштириш

Аннотация

This article explores the concept of a land plot, its distinctive features and characteristics as a real estate object, the doctrine of titular ownership, the status of land categories as objects of absolute state property rights, land plots as primary real estate objects, and issues related to the legal status of land plots. Keywords: land plot, titular ownership, real estate, state property, privatized land, land category, property rights. Давлат мулкини хусусийлаштириш объектлари орасида ер участкалари алоҳида талаблар ва шартлар белгилашни тақозо этади. Шу боис мазкур хусусийлаштириш объектлари алоҳида қонун ҳужжати билан белгиланган. 139 «Наука и инновации в интересах национального и глобального развития» Ер инсон ҳаётининг энг асосий ва муҳим манбаси эканлиги билан ҳамда тирикликнинг энг дастлабки воситачилиги билан белгиланади. Бундан фарқли равишда «ер участкаси» атамасининг тушунчаси қонун ҳужжатларида аниқ белгилаб қўйилган. ЕКнинг 10-моддаси 1-қисмига мувофиқ “ер участкаси – ер фондининг қайд этилган чегарага, майдонга, жойлашиш манзилига, ҳуқуқий режимга шунингдек, давлат ер кадастрида акс эттириладиган бошқа хусусиятларига эга бўлган қисмидир”. О.П. Скребкованинг фикрига кўра, ер участкаси – бу ернинг устки қатламидаги маконга жойлашган, аниқ чегара, жойлашув ўрни ва сифатга эга бўлган ер қобиғининг ажралмас қисми, шунингдек айрим у билан боғланган объектлардир [1]. Е.А. Гореявчева ёзишича, “фуқаролик ҳуқуқи объекти сифатида ер участкаси чегаралари ўрнатилган тартибда давлат органи томонидан тавсифланган ва тасдиқланган ернинг устки қисми (тупроқ қатлами ва ўзига хос алоҳидаликка эга бўлган кўчмас мол-мулк объектлари, шу жумладан агар ер ости бойликлари тўғрисидаги, ҳаво бўшлиғидан фойдаланиш ва бошқа қонунларда ўзга ҳолатлар белгиланмаган бўлса, табиат объектлари), табиий ресурслари қонунчилигига кўра ер участкаси – чегаралари белгиланган тартибда тавсифланган ва тасдиқланган ер устки қатламининг (шу жумладан, ер устки қатламининг пастки ва юқорисидаги нарсалар ҳам) қисмидир”[2]. Мазкур фикрларни [3] умумлаштириб, ер участкаси «ер» атамаси билан номланувчи табиат объектининг муайян бир чегарадаги устки қатламининг ўз ўлчамларига эга қисми, бўлиб, бу қисм ваколатли органлар томонидан алоҳида кўчмас мулк объекти сифатида бошқа қисмлардан ажратиб қўйилган ва тегишли тартибда рўйхатдан ўтказилиб, кадастр рақами берилган ва муайян субъектга мулкий ҳуқуқлар бириктирилганлиги билан тавсифланади. Албатта, “ер участкаси” категорияси бир вақтнинг ўзида комплекс ҳуқуқий категория бўлиб, бир қатор ҳуқуқ соҳаларининг ўрганиш предмети ҳисобланади. Шу боис “ер участкаси” категориясининг кўчмас мулк объекти сифатидаги мақоми ва унинг фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар объекти сифатидаги режимини таҳлилида мазкур жиҳатига алоҳида эътибор қаратилиши лозим. «Ер участкаси» тушунчасига нисбатан юқорида келтириб ўтилган таърифларда унинг табиий неъмат эканлиги, инсон меҳнатининг маҳсули эмаслиги, умумий «ер» – деб номланадиган инсон яшашининг энг асосий унсури бўлган объектнинг алоҳида қисмларга ажратилган кўриниши эканлиги таъкидланган. Ер участкасининг кўчмас мулклар тизимидаги ўрни ер участкасининг кўчмас мулкнинг бошқа объектларидан фарқли равишда ҳақиқатда ва мутлақ кўчмаслик тусига эгалигидадир. Чунки кўчмас мулкнинг бошқа 140 «Наука и инновации в интересах национального и глобального развития» объектларида ер участкаларидан фарқли равишда кўчириб бўлмаслик нисбий тусга эга [4]. Фикримизча, ер участкасининг кўчмас мулк объекти сифатидаги ўзига хослигига ва белгилари унинг табиий хусусиятлари билан бирга, фуқаролик муомаласи объекти сифатида маълум бир чекловларнинг мавжудлигидир. Аввало, ер участкалари муайян мақсадлар учун муомалага киритилади ва бундай муомаланинг асосий мақсадига ерга нисбатан мулкдорлик эмас балки, ундан иккиламчи фойдаланиш ҳисобланади. Чунки, ер участкаси муомалага киритилаётганда ер участкасига маиший объектлар ва уй-жойни қуриш ва жойлаштириш шарти қўйилади ва бу шартни бажармаслик ер участкасини фуқаролик ҳуқуқи муомаласига киритиш битимни ҳақиқий эмаслигига олиб келиши мумкиндир. Бугунги кунда мулкка, хусусан, кўчмас мол-мулк ҳамда ер участкасига нисбатан титутлли эгалик доктринаси амал қилади. Амалдаги ФК ва мулкка нисбатан субъектларнинг ҳуқуқларини белгиловчи бошқа қоидаларда ҳамда мулкка нисбатан титулли эгалик қоидасини назарда тутади ва қитъа ҳуқуқи анъаналарига мос келади. Қитъа ҳуқуқида “титулли эгалик” доктринаси (шунингдек, “ёзувлар доктринаси”) одатда кўчмас мол-мулк ва унинг асосий объект ер участкалари билан боғлиқдир. Ушбу доктринага кўра, кимдир кўчмас мол- мулкни мерос ёки ҳадя қилиб олганида, унинг ушбу мулкка бўлган ҳуқуқлари унинг номига кўчмас мулк реестрида қайд этилган, меросда мол- мулкнинг аввалги эгаси вафот этган ёки ҳадяда ҳадя олувчига топширилган пайтдан бошлаб вужудга келади. Ушбу доктрина янги эгаси учун устунлик яратади, чунки у рўйхатга олинган пайтдан кейин ушбу мулкнинг ҳуқуқий мақомида бирон бир ўзгариш бўлганлигидан қатъи назар, мулкка бўлган ҳуқуқла