НАУЧНЫЕ И ПРАКТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ДЕПОЗИТНЫХ ОПЕРАЦИЙ В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ

Аннотация

This article analyzed the composition of deposits in the banking system and their impact on financial stability. It studied how deposits formed by individuals and legal entities cause problems for banks in terms of liquidity, risks, and costs. During the study, the distribution of deposits between state-owned and private banks and their impact on the economy were considered. Practical proposals for sustainable development of the banking sector and effective management of deposit resources were developed in the article. Keywords: banking system, deposit structure, deposits of individuals, deposits of legal entities, liquidity risk, interest rates, bank liquidity, term deposits, corporate clients, credit resources. Кириш. Тижорат банклари иқтисодиётда молиявий воситачи сифатида ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳаларининг молиявий ресурсларга бўлган эҳтиёжини таъминлашда муҳим рол ўйнайди. Банк тизимида депозит операциялари капитал жамғариш жараёнининг узвий қисми бўлиб, улар орқали иқтисодиётнинг турли субъектлари ўз маблағларини тежаш ва кўпайтириш имкониятига эга бўлади. Шу билан бирга, банклар учун депозитлар ликвидлиликни таъминловчи асосий молиявий манба ҳисобланади. Шу сабабли, депозит операцияларининг илмий-назарий асосларини чуқур таҳлил қилиш, уларнинг ижтимоий-иқтисодий жараёнларга таъсирини ўрганиш ва самарадорлигини ошириш бўйича илмий ёндашувларни шакллантириш долзарб вазифалардан бири сифатида намоён бўлади. Депозит операциялари иқтисодий муҳитнинг барқарорлигига таъсир қилувчи омиллардан бири сифатида банклар молиявий фаолиятининг асосий таркибий қисмини ташкил этади. Замонавий банкчилик амалиётида депозитлар таркиби ва уларнинг тузилишига таъсир этувчи омиллар динамикаси таҳлил қилиниб, уларнинг бошқарув механизмини такомиллаштириш бўйича инновацион ёндашувлар ишлаб чиқилмоқда. Айниқса, рақамли технологиялар ва сунъий интеллект ёрдамида депозит операцияларини такомиллаштириш, депозит портфелини оптималлаштириш ва ликвидлиликни таъминлаш борасидаги илмий-назарий асослар бугунги кунда алоҳида эътибор талаб этмоқда. Банклар томонидан бихевиористик иқтисодиёт назариялари ва иқтисодий моделлаштириш усулларининг кенг жорий этилиши депозит стратегияларини шакллантиришда инновацион ёндашувларни тақозо қилмоқда. Шу нуқтаи назардан, мазкур тадқиқотда тижорат банклари депозит операцияларининг молиявий тизимдаги ўрни, уларнинг илмий-назарий асослари, депозит портфелининг шаклланиш тамойиллари ва уларни самарали бошқариш механизмлари таҳлил қилинади. Банк депозит операцияларининг иқтисодиётдаги устувор вазифаларини аниқлаш, депозитларни жалб қилиш стратегияларини такомиллаштириш ва депозит бозорини тартибга солишдаги замонавий ёндашувларни ишлаб чиқиш ушбу тадқиқотнинг асосий мақсадларидан бири ҳисобланади. Шунингдек, тадқиқот доирасида депозит операцияларини бошқаришда молиявий барқарорликни таъминлаш механизмлари, сунъий интеллект имкониятларидан фойдаланиш ва бихевиористик молия назариялари асосида депозит хизматларини шахсийлаштириш масалаларига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. 313 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart www.sci-p.uz Адабиётлар шарҳи. Депозит операциялари тижорат банклари томонидан жисмоний ва юридик шахслар маблағларини вақтинчалик сақлаш ва фойдаланиш учун жалб қилиш жараёни сифатида тавсифланади. Ушбу жараён бир нечта иқтисодий назариялар асосида таҳлил қилинади. Смит (1776) ўзининг “Миллатлар бойлиги” (The Wealth of Nations) асарида банкларни иқтисодиётда молиявий воситачи сифатида баҳолаган. Унинг фикрига кўра, банклар жисмоний ва юридик шахслар томонидан омонатга қўйилган маблағларни иқтисодиётда самарали тақсимлайди. Смитнинг асосий нуқтаи назарларидан бири – банклар депозитларни жалб қилишда эркин бозор тамойилларига амал қилиши керак, яъни ҳукумат аралашуви чекланган бўлиши лозим. Унинг фикрига кўра, депозитлар тижорат банклари учун табиий тарзда жалб қилинадиган молиявий манба бўлиб, уларни жамлаш ва кредитга айлантириш бозор қонуниятлари асосида ривожланиши лозим. Рикардо (1817) банклар ва депозит операциялари ўртасидаги боғлиқликни пул бозори механизмлари орқали тушунтирган. Унинг фикрига кўра, омонатга қўйилган маблағлар банклар учун кредит ресурсларини шакллантиришда асосий рол ўйнайди. Банклар фоиз ставкалари ва омонатлар ҳажмини мувофиқлаштириш орқали иқтисодиётда капитал тақсимотини самарали тарзда амалга ошириши мумкин. Шунингдек, Рикардо депозитларнинг жамғарилган маблағлардан кредитлар ажратиш жараёнида асосий рол ўйнашини таъкидлаб, банкларнинг ликвидликни таъминлаш учун захира талабларини сақлашини муҳим деб баҳолаган. Милл (1848) депозитларнинг иқтисодиётдаги ролини кенгроқ таҳлил қилган ва банклар ресурс тақсимотидаги марказий ролини таъкидлаган. Унинг фикрига кўра, банклар жалб этган омонатлар капитал шаклида иқтисодиётга йўналтирилиши керак. Милл депозит сиёсатининг асосий мақсади банклар орқали ресурсларни тақсимлаш ва улардан самарали фойдаланиш эканлигини таъкидлайди. Шунингдек, Милл депозит базасининг узлуксиз ўсиши банк тизими барқарорлигини таъми