ЭКОНОМИКО-ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ И МЕЖДУНАРОДНЫЙ ПРАКТИЧЕСКИЙ ОПЫТ НЕРАВЕНСТВА И СТРАТИФИКАЦИИ ДОХОДОВ НАСЕЛЕНИЯ

Аннотация

This article explores scientific issues related to inequality and stratification of population incomes. Income stratification is considered an integral element of the socio-economic system. The formation of population incomes has its own specific characteristics, and various factors are examined, such as the social status and background of individuals, education level, adaptation to the external social environment, intellectual and managerial abilities, among others. Keywords: socio-economic inequality, socio-economic stratification, income stratification, economic growth, financial stability, wage workers, inflation. III SON - MART, 2025 284-294 284 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart www.sci-p.uz Кириш. Аҳоли даромадларининг тенгсизлиги ва табақаланишига доир илмий муаммоларни ўрганиш, аҳоли даромадларини ижтимоий жиҳатдан ҳимоя қилиш, аҳоли бандлигини таъминлаш, камбағаллика қарши курашишда ҳар қандай иқтисодиёти ривожланган давлатлар ижтимоий сиёсатини амалга оширишда муҳим аҳамият касб этади. Шу нуқтаи назардан мавзкур параграфда аҳоли даромадларини табақаланиши ва уларни олдиниш олишга қаратилган чора-тадбирла ишлаб чиқиш ва уни амалиётга жорий этишнинг халқаро тажрибаларини тадқиқ этамиз. Аввало, мамлакатимизда аҳоли даромадлари табақаланишини ўрганиш ва камбағаллигини камайтиришга қаратилган иқтисодий-ҳуқуқий асосларни мустаҳкамлаш ҳамда камбағалликни камайтиришга қаратилган институционал асосларини яратишга доир ислоҳотлар ҳақида тўҳталиб ўтиш лозим. Аҳоли даромадларини шаклланишининг ўзига хос хусусиятлари мавжуд бўлиб, бунда фуқаронинг ижтимоий ҳолати ва келиб чиқиши, билим даражаси, ташқи ижтимоий муҳитга кўникмаларнинг шаклланиши, интеллектал ва бошқарувчилик қобилияти каби кўплаб омиллар инобатга олинади. Шундай қилиб даромадларнинг ўзи турлича бўлар экан ва улар ушбу мулкга эгаликни реализациясига олиб келар экан. Даромаднинг категория сифатидаги талқини бир хил бўлсада, яъни даромад мулкни эгалик қилишни реализация этиш воситаси сифатида қаралганда ушбу мулк реализациясини турли шакл ва воситада бўлишини эътиборга олиш лозим. Турли шаклларга мутаносиб бўлган даромад шакллари бўлади. Ёлланма меҳнатга хос даромад иш ҳақи, капитал яратадиган даромад бу фойда нормаси, қўшма мулк яратадиган даромад бу ˗ ер рентаси, пул капитали яратадиган даромад бу ˗ банк фоизи ва бошқалардан иборат. Демак, ҳар бир мулк соҳибининг қўлидаги мулкнинг қандай бўлишига қараб, уни даромадлари ҳам турли шаклларга киради. Чунки, даромадларнинг шаклланиши борасидаги муносабатлар турлича бўлгани каби улар яратган иқтисодий механизмлар ҳам бир-биридан фарқланади. Шу сабабли даромадлар категория сифатида қаралганда уларнинг аниқ мулкдорларга тегишли қисмини турлича бўлишини назарда тутиш лозим. Аҳоли даромадларини табақаланиши ижтимоий-иқтисодий тизимнинг ажралмас элементи ҳисобланади. Умуман ушбу тушунча, “мавжуд ишлаб чиқариш муносабатлари тизимида фойданинг нотекис тақсимланиши даражасини ифодаловчи ва аҳолининг турли гуруҳларининг миллий даромаддан оладиган улушларидаги фарқда намоён бўладиган даромадларни тақсимлаш натижаси” сифатида тавсифланиши мумкин. Аксарият тадқиқотчи ва олимлар томонидан билдирилган фикрларга қўшилган ҳолда, “ижтимоий-иқтисодий тенгсизлик”, ва “ижтимоий-иқтисодий табақаланиш” тушунчалари “аҳоли фаровонлик даражасининг тенгсизлиги” сифатида талқин қилинди ва синоним сўзлар ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий ўсишнинг даромадлар тенгсизлигига таъсирини ўрганишга асос солган олимлардан Кузнецнинг (1955) илмий асарлари муҳим аҳамият касб этади. Олим XIX- асрнинг охирлари XX-асрнинг биринчи ярмида АҚШ, Буюк Британия ва Германия иқтисодиётини таҳлил қилиш жараёнида ушбу икки муҳим кўрсаткичнинг ўзаро таъсирига доир ноаниқликлар мавжудлиги ҳақида хулосага келди. Олим томонидан исботланган иқтисодий ўсишнинг даромадлар тенгсизлигига таъсирининг график тасвири тескари парабола шаклидаги кўринишга эга бўлган. Кузнецнинг талқинига кўра, иқтисодиётда аграр секторнинг улуши юқори бўлган босқичда аҳоли жон бошига реал даромаднинг ўсиши даромадлар табақаланишининг кучайишига олиб келса, иқтисодиётнинг саноатлашуви босқичига ўтган тақдирда эса даромадлар табақаланишининг босқичма-босқич пасайишига олиб келади. Олим томонидан амалга 285 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart www.sci-p.uz оширилган эмпирик тадқиқотларда, мамлакатдаги иқтисодий тизимнинг ривожланиш босқичига қараб, иқтисодий ўсишнинг даромадлар табақаланишига таъсири таснифининг ўзгаришини аниқлай олди. Иқтисодий адабиёитларда, кейинчалик қатор олимлар томонидан амалга оширилган эконометрик тадқиқотлар Кузнецнинг хулосаларига нисбатан кўплаб саволлар вужудга келишига сабаб бўлган. Даромадларни нотекис тақсимланишининг иқтисодий ўсишга таъсирига доир Калдор (1956) томонидан ҳам қатор тадқиқотлар олиб борилган. Кейнснинг макроиқтисодий концепциясига асосланиб, олим маълум бир мамлакатда юқори даромадга эга шахслар ва уй хўжаликларининг жамғармага кўпроқ мойиллиги туфайли даромадлар тенгсизлигининг юқори даражаси иқтисодий ўси