АНАЛИЗ МЕТОДОВ СРЕДНЕСРОЧНОГО ПРОГНОЗИРОВАНИЯ ПОСТУПЛЕНИЙ ПРЯМЫХ НАЛОГОВ И ПРАКТИКИ ВЗИМАНИЯ НАЛОГОВ

Аннотация

The article considers theoretical approaches to the problem of determining the role of taxes in the formation of the state budget, and the ratio of direct and indirect taxes in taxation. A comparative analysis is carried out in order to determine their optimal ratio. At the same time, such areas of the economy as underground trade and catering, motor transport, housing construction, and repair, and the provision of housing services are studied, and scientific and practical conclusions and proposals are formed on foreign experience and its application in our country. Keywords: tax revenues, threat analysis, risks, efficiency, digital platform, methods and tools, advanced information and communication technologies, analysis, optimization, tax benefits, tax rate. Кириш. Жаҳонда бюджет сиёсатининг ривожлантирилиши маҳаллий бюджет даромадлар базасини тизимли юксалтириш билан боғлиқ бўлмоқда. Иқтисодий юксалган ва юксалаётган мамлакатларда маҳаллий бюджет солиқли даромадлари рентабеллик кўрсаткичлари баланд ҳисобланмоқда. Хусусан, маҳаллий бюджетнинг юқори кўрсаткичлари Жанубий Кореяда 22,2 фоиз, Португалияда 39 фоиз, Буюк Британияда 33 фоиз ва Норвегияда 58 фоизни ташкил этади . Шу сабабдан, хорижий давлатлар тажрибасига таянган ҳолда иқтисодиётда маҳаллий бюджет даромадлар базасини кенгайтириш, белгиланган тартибда ўз вақтида солиқ солиш амалиёти ва уларни ундириш механизми бўйича илмий изланишлар олиб боришни тақазо этмоқда. Халқаро солиққа тортиш тизими, солиқ тамоилллари ва солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш орқали маҳаллий бюджет даромадлар базасини юксалтириш ва маҳаллий солиқни ундириш механизмини илмий асосланган янги йўналишлар асосида белгилаш ва амалиётга жорий этиш долзарб вазифалардан бири бўлиб қолмоқда. Шунинг учун ҳудудларни ва уларда фаолият олиб бораётган солиқ тўловчиларнинг даромадларини ошириш юзасидан солиқ сиёсатида солиқни таъсирчанлик муҳитини оширишда илмий-изланишлар устуворлик касб этмоқда. Адабиётлар шарҳи. Солиқларни ундириш муаммоси давлатни пул маблағларининг зарур ҳажми билан таъминлаш муаммоси билан узвий боғлиқдир. Солиқ ундириш нафақат фискал балки, тақсимлаш, назорат қилиш, рағбатлантириш ва ижтимоий функцияларни ҳам бажаради. Қуйида солиқларнинг иқтисодиётдаги ва давлат бюджетини шакллантиришдаги ўрнига доир назарий қарашларни кўриб чиқамиз. Солиқлар – бу жисмоний ва ҳуқуқий шахслар даромадларининг бир қисмини қонуний равишда, белгиланган миқдор ва муддатларда, бюджет фондларини ташкил қилиш мақсадида давлат ихтиёрига олинишидир (Kodeks, 2020). Ушбу таърифдан кўриниб турибдики солиқлар давлат бюджетини шакллантиришда муҳим ўрин тутади. Солиқлар давлат бюджетини тўлдирувчи асосий манбаи бўлганлиги учун ҳам, уларни белгиланган муддатларда ундирилиши ва бюджетга келиб тушиш муаммоларини аниқлаш ва уларни бартараф этиш долзарб масала ҳисобланади. Солиққа тортишнинг моҳияти, мақсади, қоидалари, ставкалари ва базасининг ҳолати ҳамда солиқ тизими шаклланиши ҳар бир давлатнинг ўзига хос хусусиятидан келиб чиқади. Зеро, солиқ тизимида давлатнинг иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий манфаатлари ётади (Жураев, 378 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz 2003). Ушбу фикрларга қўшилган ҳолда шуни таъкидлаш жоизки, солиқлар иқтисодиётда нечоғлик муҳим бўлмасин, солиқ ставкаларини ҳаддан зиёд ошириб юбориш мамлакатда салбий иқтисодий оқибатларга олиб келади. Хусусан, халқаро солиқ рақобатбардошлиги индексини ҳисоблашда ҳам айнан солиқ ставкаларининг даражасига эътибор қилиниб, уларнинг ошиб кетиши инвестицияларни мамлакатдан чиқиб кетишига олиб келиши келтирилган (Ёзиев, 2016). Майброванинг (2010) фикрига кўра солиқлар, давлат, жамият ва халқ хўжалиги ўртасида ижобий алоқадорлик мавжуд. Шу ўринда олим фақатгина давлатнинг солиқ юкларини энг минимал даражага туширгандагина ижобий алоқадорликка эришиш мумкинлигини таъкидлайди. Солиқ тизимида тўғри ва эгри солиқларнинг салмоғига доир назарий қарашлар ҳам кенг тадқиқ этилган. Тўғри ва эгри солиқлар салмоғини ўрганиш давлат бюджетини қайси (фискал ёки тартибга солувчи) методлар орқали шакллантирилишини тушуниш имконини беради. Кўпгина олимлар тадқиқотларида тўғри ва эгри солиқларнинг ижобий ва салбий жиҳатларини келтириб ўтишган. Хусусан, Иловайский (2010) тўғри солиқлар ривожланган давлатларда иқтисодий жараёнларни тартибга солишдаги асосий молиявий дастаги дея таъкидлайди. Черник эгри солиқларнинг яширин хусусиятини ижобий жиҳат сифатида таърифлаб, “ҳаражатларга солинадиган солиқлар доимий ва сезилмасдан ундурилганлиги сабабли энг кам малол келтиради” деб таъкидлайди. Самофалов эса фақатгина қолоқ ва қарам давлатлар ҳолатида эгри солиқларнинг яширин хусусиятидаги ижобий жиҳатни кўриш мумкинлигини айтади. Шу ўринда таъкидлаб ўтиш керакки тўғри ва эгри солиқларнинг ижобий ёки салбий жиҳатларини таснифлаш бизнингча анчаин мунозарали масаладир. Грузин алоҳида мисоллар билан, агар солиқ тўловчида фоизларни тежаш шаклида моддий манфаатлар мавжуд бўлса, солиқ солинадиган база қандай аниқланишини кўриб чиққан. Тадқиқот методологияси.