РЕГИОНАЛЬНЫЕ И ОТРАСЛЕВЫЕ ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ТОПЛИВНО ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ РЕСУРСОВ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article analyzes the eco-energy resources of renewable energy sources, the potential for mitigating the consequences of climate change and costs, and analyzes Uzbekistanʼs climate change strategy, energy requirements and greenhouse effect, options for reducing emissions, and renewable technologies (solar, wind, bioenergy and hydropower). Keywords: energy, climate change, decarbonization through energy efficiency. II SON - FEVRAL, 2025 259-267 259 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz Кириш. Иқлим ўзгариши глобал миқёсда иқтисодиётнинг турли соҳаларига таъсир кўрсатмоқда. Ўзбекистон ҳам бу жараёндан мустасно эмас. Мамлакатимизда иқлим ўзгаришининг иқтисодиётга таъсирини тушуниш ва унга мослашиш чораларини кўриш муҳим аҳамиятга эга. Маълумотларга кўра, сўнгги 30 йил ичида Марказий Осиёда ҳаво ҳарорати Цельсий бўйича 1,5 даражага, яъни жаҳон бўйича ўртача кўрсаткичдан (0,7 даража) икки баравар кўпроққа кўтарилди. Шу билан бирга, прогнозларга кўра, 2050 йилга келиб, у яна 1,6-2,6 даражага ошиши мумкин. Жаҳон банки прогнозларига кўра, иқлим ўзгаришига мослашиш чоралари кўрилмаса, Ўзбекистон иқтисодиёти 2050 йилга бориб 10 фоизга қисқаради, бу эса аҳоли бандлиги ва даромадларининг сезиларли даражада пасайишига олиб келади. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2024 йил 12 ноябрда Боку шаҳридаги СОР29 саммитида нутқ сўзлади. У иқлим ўзгаришларининг глобал таҳдидлари ва мамлакатнинг “яшил” энергетикага ўтишини таъкидлади. Иқлим ўзгариши Марказий Осиёда барқарор ривожланишга таъсир кўрсатмоқда, шунинг учун Ўзбекистон углерод нейтраллигига эришиш учун кенг миқёсдаги ислоҳотларни амалга оширмоқда. Мамлакатимизда энергия қувватлари аҳоли ва иқтисодиёт тармоқларининг ўсувчан талабига мос равишда ошириб борилмоқда. Хусусан, ўтган йили 50 миллиард куб метр табиий газ, 81 миллиард киловатт соат электр ишлаб чиқарилди. 2035 йилга бориб, электр истеъмоли ҳозиргидан 1,7 баробар ошиши ҳисоб-китоб қилинган. Жумладан, 2025 йилда корхона ва ташкилотларга илмий асосланган чора-тадбирлар асосида 1,6 миллиард куб метр газ ва 3,5 миллиард киловатт-соат электр энергиясини тежаш белгиланган. Адабиётлар шарҳи. Мазкур муаммони дунёнинг етакчи иқтисодчи олимлари Нобель мукофоти совриндорлари Нордхаус (2007) 2018 йил иқлим ўзгаришининг иқтисодий оқибатларини ўрганган. DICE ва RICE моделларини ишлаб чиқди, ушбу модел карбон чиқиндиларининг иқтисодий ўсишга таъсирини тахлил қилади. Ҳамда карбон нархлари (carbon pricing) усулини таклиф этган. Тироль (2016) карбон чиқиндиларини тартибга солиш бўйича бозор механизимини чуқур ўрганган. Карбон солиғи ва чиқиндилар билан савдо қилиш тизимини таклиф этган. Кругман (2022) карбон солиқлари ва иқлим сиёсатини қўллаб-қувватлаган. Иқлим сиёсатини жаҳон иқтисодиётига таъсирини тахлил қилган. Остром (1990) табиий ресурсларни жамоавий бошқариш масалаларини ўрганган. Иқлим ўзгаришига қарши маҳаллий стратегиялар самарадорлигини тадқиқ қилган. Стерн (2006) “Стерн хисоботи” муаллифи, иқлим ўзгаришининг иқтисодий таъсирини баҳолаган. Муддатидан олдин эрта киритилган инвестициялар иқлим ўзгаришига қарши курашда иқтисодий жиҳатдан самарадорлигини исботлаган. Ставинс (2019) карбон солиқлари ва чиқиндиларга квоталар самарадорлигини тахлил қилган. Шунингдек, Якобсон (2017) турли мамлакатларда қайта тикланадиган энергия манбаларига ўтиш моделларини ишлаб чиққан. Сакс (2022) ривожланаётган мамлакатларда қайта тикланадиган энергия манбаларига ўтиш стратегияларини ишлаб чиқишда чуқур тадқиқотлар олиб бормоқда. Тадқиқот методологияси. Тадқиқотда илмий абстракция, диалетик тадқиқот, индукция ва дедукция, мақсадли ривожлантириш, монографик кузатув, тизимли ва қиёсий таҳлил, эксперт баҳолаш ва иқтисодий статистик усулларидан фойдаланилган. 260 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Иқлим ўзгариши асосий глобал таҳдидга айланиб бормоқда, геосиёсий зиддиятлар кучайишига бевосита таъсир кўрсатиб, камбағалликка қарши кураш, озиқ-овқат ва энергетика хавфсизлиги, сув ва сув ресурсларидан фойдаланиш муаммоларини кучайтирмоқда. Бунинг асоратлари Марказий Осиёда чуқур ҳис қилинаётган бўлиб, аҳоли турмуш сифатини ошириш ва миллий тараққиёт стратегияларини рўёбга чиқаришда янги тўсиққа айланмоқда. Шу боис Париж битими доирасидаги бош мақсадимиз минтақада ҳаво ҳароратининг жадал ўсишига йўл қўймаслик ва жорий юз йилликда 1,5-2 градус атрофида сақлаб қолиш бўлди. 2015 йил 25 сентябрда БМТ Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган “Дунёмизни ўзгартириш: 2030 йилгача бўлган даврда барқарор ривожланиш кун тартиби” резолюцияси дунёнинг кўпгина мамлакатларида узоқ муддатли ривожланишнинг асосий йўналиши бўлди, унда барқарор ривожланиш соҳасидаги 17 та мақсад (БРМ) қайд этилган. Қабул қилинган мақсадлар орасида 7-мақсад энергетикага оид бўлиб, унда 2030 йилга қадар арзон, ишончли ва замонавий энергия таъминотидан умумий фойдаланишни таъминлаш, жаҳон энергетика мувозанатида қайта тикланувчан энергия улушини жиддий равишда ошириш ва энергия самарадорлигини кучайт