Тилшуносликда “термин, терминология ва терминологик майдон” тушунчаларига турлича ёндашувлар

Аннотация

Глобаллашув жараёни тилшуносликка, айниқса, терминологияни ўрганишга катта таъсир кўрсатди. “Термин”, “терминология” ва “терминологик майдон” тушунчалари замонавий тилшунослик тадқиқотларида муҳим аҳамият касб этади, чунки фан ва техника соҳаларида аниқлик ва тизимлиликка эҳтиёж тобора ортиб бормоқда. Ушбу мақолада ушбу тушунчаларга нисбатан турли тилшунос олимларнинг ёндашувлари таҳлил қилинади. Тадқиқотда терминларнинг луғавий, семантик ва структур хусусиятлари ҳамда уларнинг илмий муаммолар доирасида тутган ўрни ёритилган. Шунингдек, "терминология" атамасининг тарихи, унинг лотин тилидаги келиб чиқиши ва турли фан соҳаларидаги ривожланиш жараёни кўриб чиқилади. Хулоса қилиб айтганда, терминология — бу тилшуносликнинг динамик ва кўп соҳали йўналиши бўлиб, фалсафа, мантиқ ва бошқа илмлар билан узвий боғлиқдир. Калит сўзлар: термин, терминология, терминологик майдон, тилшунослик ёндашувлари, илмий коммуникация, луғавий семантика, терминшунослик Бугунги дунё миқёсидаги глобаллашув жараёни сиёсий, ижтимоий-иқтисодий, илмий-техник ва технологик (инновацион) интеграцияни кучайиб бориши тилшуносликка ўзининг катта таъсирини ўтказмоқда. Бундай муҳим, тарихий ўзгаришлар билан белгиланган давр тилшунослигида “термин”, “терминология” ва “терминологик майдон” тушунчалари муҳим аҳамиятга эга, албатта. Чунки, янги босқичга кўтарилаётган илмий- техникавий тараққиёт, халқаро ҳамкорлик ва рақамли коммуникация соҳаларида аниқлик ва тизимлиликни таъминлаш учун муайян терминлардан фойдаланишга катта эҳтиёж мавжуд. Юқоридаги фикрлардан англаш мумкинки, ривожланаётган ҳозирги даврда термин ва терминология нафақат тилшуносларни, балки бошқа соҳа вакилларини ҳам қизиқишига сабаб бўлмоқда. Замонавий тилшуносликда “термин”, “терминология” ва “терминологик майдон” тушунчаларига нисбатан турлича ёндашувлар мавжуд бўлиб, тилшуносликнинг терминология йўналишида бугунги кунгача амалга оширилган кўплаб ишларида тадқиқотчи-олимлар ўзларининг муайян ёндашувларини ва муносабатларини билдириб ўтишган. Амалга оширилган терминологик тадқиқотлар асосан маълум бир махсус соҳалар терминологик системаларининг шаклланиши ва тараққий топиши, уларнинг ўзига хос лисоний хусусиятлари, этимологик, лексик-семантик, структур-функционал жиҳатлари, шунингдек, терминологик бирликларни тизимлаштириш ва унификация қилиш сингари масалаларга бағишланган. Турли тизимли тилларга мансуб терминлар, терминологиянинг илмий-назарий муаммолари билан махсус шуғулланган Г.О. Винокур, А.А. Реформатский, В.В. Виноградов, С.Г. Бархударов, О.С. Ахманова, К.А. Левковская, Б.Н. Головин, В.П. Даниленко, Т.С. Кияк, В.М. Лейчик каби олимлар, шунингдек, терминологик муаммонинг амалий жиҳатларини ўрганган Д.С. Лотте, С.А. Чаплигина, С.И. Коршунова, Т.Л. Канделаки тадқиқотларида терминология сўзи асосан икки маънода қўлланилган: 217 1. Терминология – муайян соҳаларда махсус маънони ифодаловчи сўз ва сўз бирикмаларининг мажмуи; 2. Терминология – терминларнинг грамматик сатҳдаги ўрни ва тилда амал қилиши билан боғлиқ бўлган муайян қонуниятларни ўрганиш билан шуғулланувчи лингвистиканинг алоҳида аспекти35. Тадқиқотга оид манбаларни таҳлил қилиш натижаси шуни кўрсатадики, терминларнинг ўзига хос хусусиятларини эътиборга олиб, бир қатор тилшунос олимлар “термин” тушунчасига турлича таъриф ва изоҳлар беришганини кузатишимиз мумкин. Тилшунос олим Д.С. Лоттенинг таъкидлашича: “Термин – бу муайян соҳада ишлатиладиган ва аниқ тушунчани ифодалайдиган маълум даражадаги расмий сўздир”36. Яна бир тилшунос олим В.М. Лейчик эса, ундан бироз фарқли тарзда қуйидаги таърифни илгари суради: “Термин – илм-фан ва техника соҳасида муайян тушунчани ифодаловчи лексик бирлик бўлиб, у умумий луғатдаги сўзлардан таркибий, лексик-семантик, структур- функционал ва маъновий жиҳатдан фарқ қилади”37. Олим ўз сўзини давом эттирар экан, қўшимча сифатида, тилшуносликнинг терминология аспекти нафақат тилшуносликка тегишли бўлган, балки, илмий – фалсафий фанлар деб ҳисобланган мантиқ, фалсафа, этика, психология, социология, математика ва шунингдек, бошқа илмий-техникавий соҳалар билан боғлиқ бўлган мураккаб илмий фан эканлигига алоҳида урғу беради. Мазкур фаннинг ўзига хос ва асосий масалалардан бири, уни ташкил қилувчи кўплаб терминологик бирликлари реал ҳаётий эҳтиёж юзасидан кўплаб фан тармоқларида қўлланилиши билан изоҳланади. Юқоридаги олимдан ташқари, Т.С. Киякнинг фикрига кўра: “Термин – фан ва техника соҳаларида тушунчаларни аниқлаш учун ишлатиладиган, қўлланилиш имкониятлари муайян соҳа билан чегараланган махсус лексик бирликдир”38. Тилшунослик, хусусан терминшунослик фанининг тарихига назар ташласак, “термин” сўзининг пайдо бўлиши ҳақида турли шаклдаги маълумотларга дуч келамиз. Р. Даняров тадқиқотларида “термин” тушунчасига берилган таъриф қуйидагича: “Тилшуносликда ва бошқа фан соҳаларида фаол қўлланадиган “термин” лотинча “terminus” сўзидан келиб чиққан бўлиб, “охири”, “чек”, “чегара”, “тугаш, ҳудуд, аниқлик” деган маъноларни билдиради”39. Биз фикрни қанчалик тўғри эканлигини билиш ва ўрганиш мақсадида замо