MUALLIFLIK HUQUQI: RAQAMLI TEXNOLOGIYALR ASRIDA YANGI TAHDID VA HIMOYA MEXANIZMLARI

Аннотация

В настоящее время цифровые технологии глубоко проникли практически во все сферы нашей жизни. Благодаря интернету, искусственному интеллекту, цифровым изданиям и социальным сетям резко возросла скорость обмена информацией. Эти изменения привели к кардинальным сдвигам в создании, распространении и потреблении творческих произведений. Вместе с тем всё чаще фиксируются нарушения авторских прав — особенно в виде несанкционированного копирования, незаконного распространения и плагиата. В данной статье анализируются новые угрозы авторскому праву в цифровую эпоху, а также рассматриваются современные механизмы защиты от этих вызовов. Annotation- Nowadays, digital technologies have deeply penetrated almost every sphere of our lives. Through the Internet, artificial intelligence, digital publishing, and social networks, the speed of information exchange has increased significantly. These changes have also brought fundamental shifts in the creation, distribution, and consumption of creative works. At the same time, violations of copyright are also becoming more widespread — particularly in the form of unauthorized copying, illegal distribution, and plagiarism. This article analyzes the new threats to copyright emerging in the digital age, as well as the modern protection mechanisms being used to address these challenges. Kalit so‘zlar: Mualliflik huquqi, sun’iy intellekt, muallif, ijodiy asar, intellektual mulk, tahdid, himoya mexanizm. 25 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Ключевые слова: авторское право, искусственный интеллект, автор, творческое произведение, интеллектуальная собственность, контент, угроза, механизм защиты. Keywords: copyright, artificial intelligence, author, creative work, intellectual property, threat, protection mechanism. Mualliflik huquqi – bu shaxsning o‘z ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan asarlari ustidan mulkiy va nomulkiy huquqlarini ifodalovchi huquqiy institutdir. Bu huquq orqali muallif o‘z asaridan foydalanish, uni tarqatish, nusxa ko‘chirish, namoyish qilish va boshqa shaxslarga ruxsat asosida foydalanish huquqiga ega bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonuniga ko‘ra1, mualliflik huquqi adabiy, ilmiy, badiiy asarlar, jumladan, kitob, maqola, musiqa, rasm, kino, dasturiy ta'minot kabi intellektual mehnat mahsullariga nisbatan tatbiq etiladi. Bu huquq asar yaratilgan zahoti avtomatik ravishda yuzaga keladi va uni ro‘yxatdan o‘tkazish shart emas. Biroq ro‘yxatga olish muallifning huquqini sudda isbotlashda yordam beradi. Xalqaro miqyosda esa mualliflik huquqi Bern konvensiyasi 2(1886) orqali muhofaza qilinadi. Bu konvensiya a'zolari boshqa davlatda yaratilgan asarga ham o‘z davlatidagi asardek himoya taqdim etishi shartligini belgilaydi. Shuningdek, Jahon savdo tashkilotining TRIPS bitimi3 (Intellektual mulk huquqlarining savdo bilan bog‘liq jihatlari) ham mualliflik huquqining xalqaro darajadagi asosiy huquqiy manbalaridan biridir. Mualliflik huquqi ikki turdagi huquqlarni o‘z ichiga oladi: Nomulkiy huquqlar – asar muallifligini tan olish, muallif ismini ko‘rsatish, asarni o‘zgartirishga qarshi bo‘lish huquqi. Mulkiy huquqlar – asardan foyda olish, uni tarqatish, ijaraga berish va boshqa shaxsga litsenziya asosida foydalanish huquqi. Raqamli texnologiyalar davrida aynan mana shu huquqlarning buzilishi ko‘p uchramoqda. Bu esa ularni zamonaviy vositalar bilan himoya qilish zarurligini oshirmoqda. Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ijodiy faoliyatning natijalarini yaratish, tarqatish va iste'mol qilishda tub o‘zgarishlarga olib keldi. Internetning 1 https://lex.uz/ru/docs/-1022944 2 https://www.coe.int/en/web/bern-convention 3 https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/27-trips.pdf 26 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference keng tarqalishi va raqamli platformalar orqali kontentning oson va tez tarqalishi mualliflik huquqlarini buzishning yangi shakllarini yaratdi Internetning ommaviylashuvi va onlayn platformalarning keng tarqalishi ijodiy asarlarni ko‘chirish va tarqatish jarayonini yanada osonlashtirdi. Ko‘plab foydalanuvchilar mualliflik huquqiga ega bo‘lgan materiallarni ruxsatsiz tarzda yuklab olish, tarqatish va ulashishmoqda. Bu holat, ayniqsa, video, musiqa, elektron kitoblar va dasturiy ta'minot kabi ijodiy mahsulotlarga ta'sir qiladi. Ruxsatsiz ko‘chirishning eng mashhur shakllaridan biri — piratlik. Piratlikning oldini olishda raqamli texnologiyalar o‘zining samaradorligini ko‘rsatmayapti, chunki materiallar juda tez va oson ko‘chiriladi va tarqatiladi. Plagiat, ya'ni boshqa biror shaxsning ijodiy asarini o‘z ismi bilan taqdim etish, raqamli davrda yangi shakllarga ega bo‘ldi. Internetda mavjud bo‘lgan keng kutubxonalar va manbalardan foydalanish asarlarni osonlik bilan o‘g‘irlash imkonini beradi. Bloglar, veb-saytlar va ijtimoiy tarmoqlarda plagiat qilish holatlari keng tarqalgan. Bu holatda, mu