O‘QISHNING FIZIOLOGIK BUZILISHI

Аннотация

The article discusses the causes, classification, and forms of dyslexia of physiological origin. Keywords: dyslexia, mental function, letter, grammar, phonetics, Alexia. Hozirgi zamon adabiyotlarida o’qish buzilishlari "aleksiya" va "disleksiya" terminlari bilan yuritiladi. Aleksiya termini o‘qish jarayonining yo’qligini, disleksiya termini esa o’qish jarayonini qisman buzilishini bildiradi. O‘qish buzilishlari bolalar orasida keng tarqalgan. Mualliflarnin bergan ma’lumotiga ko’ra Evropa mamlakatlarida aqli normal bolalar orasida disleksiya 10% tashkil etar ekan. R. Bekker ma’lumotiga ko’ra esa, ommaviy maktab boshlang’ich sinf bolalarida o’qish buzilishlari 3% og’ir nutq kamchiligiga ega bo’lgan bolalar maktabida esa 22 % ni tashkil etar ekan. R.I. LalaEva ma’lumotiga ko’ra, yordamchi maktablarining o’quvchilarida o’qish buzilishlari 62 % tashkil etadi. A.N. Korneva ma’lumoti bo’yicha 7-8 yoshli o’quvchilar orasida 4,8% disleksiya kuzatilgan. Og’ir nutq kamchiligiga ega bo’lgan bolalar va psixik rivojlanishi ortda qolgan bolalar maktabi o’quvchilarining 20-50% da disleksiya aniqlangan. Disleksiya o’g’il bolalarda qiz bolalarga nisabatan 4,5 baravar ko’p uchrar ekan. Disleksiya – bu markaziy psixik funksiyaning shakllanmaganligi va qat’iy xarakterdagi xatolarning qaytarilishi bilan bog’liq bo’lgan o’qish jarayoning qisman buzilishi. Disleksiyaning alohida o’zi mustaqil nutq nuqsoni sifatida kamdan-kam uchraydi. Disleksiya belgilari quyidagichadir: 1. Harflarni esda saqlay olmaslik, ularni bir-biri bilan almashtirib o’qish; harflarni bo’g’inlarga biriktira olmaslik; 2. Harf va bo’g’inlarni qayta – qayta takrorlash, tushirib ketish, o’rnini almashtirish natijasida ma’noni tushunmay, noto‘g’ri sekin o’qish; 3. So’z qismlarini, bo’g’inlarni, qo’shimchalarni boshqa harf, bo’g’in yoki so’zlar bilan almashtirish; 4. Tinish belgilari, pauzalarga rioya qilmaslik; so’z o’rtasida to’xtab, pauzalar qilib, birinchi so’zning ikkinchi qismini keyingi so’zning birinchi qismi bilan qo’shib o’qib ketish. O‘qish bu nutq faoliyatining tovushlar talaffuzi va idroki bilan chambarchas bog’liq bo’lgan bir turidir. Psihologiyaga doir adabiyotlarda o’qish mexanizmlariga, birinchidan so’zning o’qilishi, ya’ni grafik tomoni va aytilishi o’rtasidagi bog’lanish, ikkinchidan, o’qilgan so’zning ma’nosini tushunish, ya’ni ongli o’qish kiradi, deb ta’kidlanadi. O‘qish malakalari 30 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si mukammal bo’lishi uchun o’qish jarayonining ikkala tomonini ham bir-biriga payvasta qilib, baravar shakllantirib, olib borilish kerak. Aks holda materialni tushunib,ongli o‘qishni ta’minlab bulmaydi. Yuqorida ko’rsatilgan disleksiyaning belgilari ko’proq o’qish texnikasi bilan bog’liq bo’lsada, bularning hammasi ongli o’qishga ta’sir ko’rsatadi. Disleksiya jarayonida bolalarda ko’pincha og’zaki nutqning buzilishi ham kuzatiladi. Adabiyotlarda disleksiyadagi og’zaki nutq buzilishning turli xil turlari ko’rsatilgan bo’lib, bular: 1. Nutqning tempi va ritmining buzilishi (duduqlanish, juda tez nutq). 2. Nutq paydo bo’lishining kechikishi. 3. Verbal funksiyaning yaxshi rivojlanmaganligi (so’zlarni notug’ri ishlatilishi). 4. Og’zaki nutqning grammatik tuzilishining buzilishi. 5. Tovush talaffuzining buzilishi. 6. Fonematik rivojlanishning buzilishi. Disleksiyaning kelib chiqishida nutq rivojlanishining kechikishi ko’p ahamiyatga ega. Ko’p hollarda disleksiyada nutqning rivojlanishining kechikishi kuzatiladi. Ba’zi hollarda bu qoloqlik Engil bo’ladi (nutq 2 yoshdan keyin paydo bo’lganda) boshqa hollarda nutqning rivojlanishining kechikishi qo’pol tarzda ya’ni nutq 4 yosh va undan keyingi yoshlarda paydo bo’lganda. Disleksiyali bolalarda tovush talaffuzining buzilganligi lug’atining kambag’alligi, so’zlarni noto‘g’ri ishlatganida kuzatiladi. Ular jumlalarni grammatik jihatdan to’g’ri tuza olmaydilar. So’zlarni ishlatishda xatolarga yo’l qo’yadilar. R.E. Levinaning fikricha, og’zaki nutq va o’qish buzilishlari asosida fonematik sistemaning bir shaklga tushmaganligi yotadi. O‘qishga o’rgatishning dastlabki, bosqichlarida bolalarda nutqning fonetik-fonematik tomoni rivojlanmaganligi, nutqiy umumlashtirishlarning noto’g’riligi kuzatiladi. Bu so’zning tovush analizini qiyinlashtirishadi. Harflarni o’zlashtirmaslik, grafik belgilarini o’zlashtiridagi zaiflikdan emas, balki tovushlarni umumlashtirishni bir maromga tushmaganligidan kelib chiqadi. Agar harf-tovush bilan umumlashtirilmasa uni o’zlashtirish mexanik xarakterda bo’ladi. Bola to’g’ri talaffuz etgan tovushlarni harf bilan aniq umumlatira oladi. Agarda tovushni yomon eshitsa noto’g’ri talaffuz etsa yoki boshqa tovushga almashtirsa unda shu tovushga mos tovushni idrok etish qiyin kechadi. Harfni o’zlashtirmaslik fonematik idrokni yaxshi rivojlanmaslikdan kelib chiqadi. Shunday qilib, agar bolada fonematik idrok yaxshi rivojlangan bo’lsa, unda harf hakida tushuncha ham sekin rivojlanadi (A.Ananev, R.E. Levina). Bu bolalarda tovushlarni bo’g’inl