METROLOGIYANING SANOAT TARMOQLARDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada metrologiyaning sanoat tarmoqlaridagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Metrologiya aniq va ishonchli o‘lchashlarni ta’minlovchi fan sifatida ishlab chiqarish jarayonlarining sifatini oshirish, texnologik jarayonlarni barqarorlashtirish va mahsulotlarning xalqaro standartlarga mosligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada metrologiyaning mashinasozlik, farmatsevtika, oziq-ovqat, kimyo va boshqa sanoat tarmoqlarida qanday qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ishlab chiqarish jarayonlarida aniqlik va ishonchlilikning ta’minlanishi korxonalar uchun qanday iqtisodiy afzalliklar yaratishi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: metrologiya, sanoat, o‘lchash, sifat, mashinasozlik, standart, eksport, xavfsizlik. Kirish. Zamonaviy sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarish jarayonlarining aniqligi va barqarorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Mahsulot sifati, ishlab chiqarish samaradorligi va xalqaro bozordagi raqobatbardoshlik bevosita metrologiyaning rivojlanishiga bog‘liq. O’zbekiston Respublikasida 1993 yil 28 dekabrda «Metrologiya to‘g‘risida» qonun qabul qilingan. Ushbu 1004-XII-sonli Qonuniga (O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1994 yil, № 2, 48-modda; O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000 yil, № 5-6, 153-modda; 2003 yil, № 5, 67-modda; O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2013 yil, № 4, 98-modda; 2014 yil, № 12, 343-modda) o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilib, uning yangi tahriri 2020 yil 7 aprel, O’RQ-614-soni tasdiqlangan. Ushbu Qonunning maqsadi metrologiyaga oid faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.1 Metrologiya–O‘lchashlar, ularning birliligini ta'minlash metodlari va vositalari va talab etilgan aniqlikka erishish usullari to‘g‘risidagi fan2. 34 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Bugungi kunda metrologiya mashinasozlik, farmatsevtika, kimyo, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida keng qo‘llanilib, mahsulot sifati va texnologik jarayonlarning barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynamoqda. Aniqlik bilan amalga oshirilgan o‘lchashlar ishlab chiqarishdagi yo‘qotishlarni kamaytirib, sifat nazoratini takomillashtirish imkonini beradi. Asosiy qism Metrologiya–o‘lchashlarning aniqligi, ishonchliligi va bir xilligini ta'minlaydigan fan sifatida sanoatning turli tarmoqlarida asosiy o‘rin tutadi. Mashinasozlik va farmatsevtika sanoatlarida metrologiya nafaqat ishlab chiqarish jarayonlarining sifatini oshirishga, balki mahsulotlarning xavfsizligini ta'minlashga ham yordam beradi. Har ikkala sohada ham metrologiya o‘lchashlarning aniqligini, sifatni va tegishli standartlarga muvofiqligini ta'minlaydi. Mashinasozlik sanoatida metrologiyaning o‘rni. Mashinasozlik sanoati turli texnologik jarayonlarni o‘z ichiga oladi, ular orasida detallarni ishlab chiqarish, yig‘ish, montaj qilish va sifat nazoratini amalga oshirish mavjud. O‘lchashlar va metrologiya bu jarayonlarning har bir bosqichida muhim ahamiyatga ega. Mashinasozlik sanoatida metrologiya yordamida amalga oshiriladigan o‘lchashlar quyidagi sohalarda zarur: Detallar va qismlarning aniqligini ta'minlash: Mashinasozlikda ishlatiladigan har bir detalning aniq o‘lchovlari ishlab chiqarish sifatiga ta'sir qiladi. Detallarning o‘lchamlari, shakli va yuzasining sifatini nazorat qilish mahsulotning ishonchliligi va uzoq muddatli xizmat qilishini ta'minlaydi. Misol uchun, avtomobilsozlik sanoatida, motor qismlarining o‘lchamlariga qattiq talablar qo‘yiladi, chunki har qanday o‘lchamdagi nomuvofiqlik motorning ishlashini buzishi mumkin. Nozik mexanika va yuqori texnologiyalar: Nozik mexanika sanoatida, masalan, optik asboblar, robototexnika va aviatsiya sanoatida yuqori aniqlikdagi o‘lchashlar zarur. Bunday sanoat tarmoqlarida hatto millimetrning mingdan biri miqdoridagi noaniqlik mahsulot sifatiga jiddiy ta'sir qilishi mumkin. Shuning uchun, o‘lchash tizimlarining aniqligi va barqarorligi yuqori darajada bo‘lishi kerak. Mahsulotning sifatini ta'minlash va standartlarga moslik: Mashinasozlik sanoatida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar ko‘pincha xalqaro standartlarga muvofiq bo‘lishi kerak. Shuning uchun, metrologiya mashinasozlikda mahsulot sifatining belgilangan normativlarga muvofiqligini tekshirishda muhim vosita hisoblanadi. Sifatni nazorat qilish uchun o‘lchash usullari va texnologiyalarining takomillashishi ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va chiqindilarni kamaytiradi. Farmatsevtika sanoatida metrologiyaning o‘rni: Farmatsevtika sanoati o‘zining yuqori standartlarga talablar qo‘yadigan sektori bo‘lib, u yerda mahsulotlar va ularning tarkibi, dozalari 35 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 va sifatini qatiy nazorat qilish zarur. Dori-darmonlarni ishlab chiqarishda metrologiya ayniqsa muhimdir, chunki bu mahsulotlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri inson salomatligiga ta'sir qiladi. Metrologiya ishlab chiqarish jarayonlarining barqaro