BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI DARSLIKLARIDAGI MASHQLARNING NAZARIY TAHLILI

Аннотация

В статье представлена ​ ​ информация о классификации упражнений, представленных в учебниках родного языка для начальных классов, а также их видах и порядке выполнения упражнений. Также они обсудили содержание образования и его значениесегодня. Ключевые слова: упражнение, задание, учебник, язык и речь, коммуникативные упражнения,некоммуникативные упражнения,репродуктивныеупражнения; Kirish: Ta’limga tizimiga berilayotgan e’tibor, o‘quvchini erkin fikrlashga o‘rgatish doimo dolzarb va bugungi kunda yanada dolzarb bo‘lgan masalalardan biri hisoblanadi. O‘quvchning mustaqil fikrash ko‘nikmasini rivojlantish uchun asosan ona tilini o‘qitish juda muhim va dolzarb masalalardan biri hisoblangan. Ona tili darsliklarini bugungi kunda zamon talablariga javob beradigan yangi avlodi,avvalo,unda bеrilgan o‘quv topshiriqlari o‘quvchini faol ishlashga, shuningdеk, mustaqil va ijodiy fikr yuritishga o‘rgatadigan shaklda tuzilmog‘i zarur va shart hisoblanadi. Shuningdek ushbu darsliklarda berilgan mashq va topshiriqlar bevosita o‘quvchini mustaqil fikrlay olishini rivojlantirish uchun xizmat qilishi zarur hisoblanadi. Xo‘sh amaldagi boshlang‘ich sinf ona tili darsliklarida berilgan mashqlar bugungi kundagi zamon talablariga javob beradimi degan savolga javob izlash maqsadida biz ona tili mashqlarini tahlil qilishga qaror qildik. Asosiy qism. “Pedagogik insklapediyasida” mashqqa berilgan ta’rifning ancha takomillashgani va ta’limsohasiga moslashtirilgan shakliniko‘rish mumkin; Mashq (arabcha-husnixat, rasm chizish uchun namunalar) biror faoliyatni puxta o‘zlashtirish yoki sifatini yaxshilash maqsadida ko‘p marotaba takrorlashdir. Demak mashq so‘zining lug‘aviy ma’nosidan anglashimiz mumkinki, mashq bevosata o‘quvchining bilim, ko‘nikma hamda malakasini shakllantirish uchunxizmat qiladigan vositahisoblanadi1. E.I.Passov esa “Mashqlarni til va nutq mashqlariga bo‘lish til va nutqning bir butunligiga nisbatan olganda notabiiydir” deb hisoblab, har qanday mashqlar bevosita kommunikativ, www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 lingvistik va psixologik xususiyatlariga ega degan fikrni ilgari surgan edi. Uning fikricha, “har qanday grammatik koʼnikmaga qaratilgan mashq ham nutqqa oidxususiyat – kommunikativlikka ega boʼlishi shart, chunki oʼzaro fikr almashish nutqda oʼz-oʼzidan grammatik shakllarni qoʼllashni taqozo etadi. Grammatik koʼnikmalarsiz oʼzga tilda fikr ifodalash mumkin emas, shu bois “mashqlarni til va nutq mashqlariga ajratish grammatik koʼnikmalar hosil qilishda samarali natijabermaydi”2. Bizga tarixan ma’lumki jahon ta’lim tizimida ikkinchi til taʼlimida kommunikativ va nokommunikativ mashqlar turlaridan foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi. E.I.Passov fikricha, kommunikativ mashqlar haqiqiy yoki shartli muloqot vaziyatini yuzaga keltirishni talab etadi.Haqiqiy kommunikativ mashqlar bevositamuloqotpaytidayuzaga keladi. R.Tolipovaning fikricha, soʼz va iboralar yarim ijodiy (reproduktiv) mashqlar natijasida oʼzlashtirib olingandan soʼng, bu soʼzlarni mavzu boʼyicha talab qilingan grammatik qurilmalar tarkibida erkin qoʼllashga oʼrgatuvchi ijodiy (produktiv, mahsuldor) mashqlar beriladi. Shu tarzda topshiriqlarda oʼzlashtirilgan soʼz va grammatik qurilmalarni muayyan vaziyatlarda nutqda qoʼllashga oʼrgatiladi. Soʼnggi ijodiy tarzdagi vaziyatli topshiriqlar oʼquvchilarda har bir mavzu boʼyicha oʼz fikrini mustaqil ogʼzaki va yozma ravishda ifoda etish boʼyicha ilk koʼnikmalarni hosilqilishuchun shart-sharoit yaratadi3. Professor G.A. Pristupatomonidan taklifsifatidaquyidagi mashqlar taqdimetilgan: -tayyorlov mashqlar; -tasviriy mashqlar; -takrorlovchi -umumlashtiruvchi mashqlar; -ijodiy mashqlar. O‘rganilgan tahlillarimiz natijasida, ona tili darsliklarida biz o‘quvchining nutqini rivojlantirishga qaratilgan mashqlarni bajarishga e’tibor qaratmaymiz. Lekin jahon ta’lim tizimida berilgan mashq va topshiriqlar asosan o‘quvchining kreativ fikrlashiga va nutqini rivojlantirishga qaratilgan. Ona tilidarsliklarida berilgan mashqlar asosan bilim va ko‘nikmalarni asosiy vositasi hisoblanadi. Shuni inobatga olib darsliklarda berilgan mashqlar tizimla va tartibli bo‘lishi kerak. 1.Propaedevtik yoki tayyorgarlik mashqlari. Bu mashqlarning maqsadi oʼquvchilarga materialni birlamchi idrok etish, masalan, soʼzning semantik taʼrifini berish, uni lisoniy boʼlmagan voqelik bilan bogʼlash; orfoepiya vaimlo xususiyatlarini tushuntirish. 2. Tasviriy mashqlar. Mashqlarning maqsadi oʼrganilayotgan hodisaning nutqda qanday faoliyat koʼrsatishi vauni qanday aniqlash mumkinligini koʼrsatib berishdan iborat. 3.Asosiy mashqlar. Bu mashqlar natijasida bolalar paradigmatik bogʼlanishlarni oʼzlashtiradilar: oʼrgangan narsalarini amalda qoʼllay olishkoʼnikmasini rivojlantiradilar. 4. Takrorlanuvchi va umumlashtiruvchi mashqlar. Mashqlarning maqsadi materialning boshqa material bilan munosabatlarida oʼzlashtirilishini