ATROF MUHIT MUHITGA SALBIY TA’SIR KO’RSATMASDAN PAXTANI DEFOLIANTIDA MAGNIY XLORAT-GUANIDIN SULFAT-SUV SISTEMASINING ERIVCHANLIGINI O’RGANISH

Аннотация

Растворимость хлората магния, сульфата гуанидина в водных растворах изучали визуально-политрическим методом в интервале температур от 52,4 до 40 °С. Для определения состава и строения образующихся в системе веществ использованы рентгенофазовый, инфракрасный спектральный, дериватографический методы анализа. Предложена структурная формула, соответствующая новому веществу хлората гуанидина. Ключевые слова: Хлорат магния, гуанидинсульфат, суанидинхлорат, визуально - политермический метод, диаграмма растворимости, рентгенофазовый, инфракрасный спектр, дериватографические методы анализа. Annotation. The solubility of magnesium chlorate, guanidine sulfate in aqueous solutions was studied visually-polytrmically in the temperature range of 52.4 to 40 oC. X-ray phase, infrared spectrum, derivatographic analysis methods were used to determine the composition and structure of the substances formed in the system. A structural formula corresponding to the new substance guanidine chlorate was proposed. Keywords: Magnesium chlorate, guanidine sulfate, suanidine chlorate, visual-polythermal method, solubility diagram, X-ray phase, infrared spectrum, derivatographic analysis methods. Respublikamiz iqtisodiyotini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishi barcha tarmoqlarni jadal rivojlantirish va ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni jadallashtirish asosida xalq xo‘jaligini keskin yuksalish va shu asosda aholi farovonligini yanada yuksaltirishga erishishdan iborat. Mamlakatimizda paxtachilik qishloq xo‘jaligining muhim tarmoqlaridan biridir. Bugungi kunga kelib paxtachilikda texnik taraqqiyotning birlamchi maqsadi hosilni mexanizatsiyalashgan holda yig‘ish bo‘lib, uni amalga oshirishda terimdan oldin kimyoviy vositalar yordamida paxtani kimyoviy usulda bargdan tozalash nihoyatda muhim o‘rin tutadi. Bu muhim agrotexnik tadbirsiz paxta yetishtirishning hozirgi bosqichida terimchilarning yuqori mahsuldorligiga, paxtachilikda muvaffaqiyatga erishib bo‘lmaydi. 198 “YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA 2025-YIL YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI” 28-29-MART Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi Paxta hosilini kuzning yomg’irli kunlariga qoldirmasdan yig’ishtirib olish muhum agrotexnik tadbir bo’lib, g’o’za bargini sun’iy to’kilishini ta’minlovchi sifatli kimyoviy moddalardan keng goydalaniladi. Ularning barg to’kishi bo’yicha samaradorligi yuqori bo’lsada, qurib qolgan barg hisobiga paxta hosilini ifloslanishi, chigitni moyilik darajasini kamayishi, ishchi eritma tarkibidagi ta’sir etuvchi modda ulushini kichikligi sababli kimyoviy moddalardan katta miqdorda purkalishi ekologik holatga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Guanidin tuzlarida antiauksin ta’sir mavjud bo’lib, ular ta’sirida o’simliklarda “qarish” jarayoni tezlashadi, g’o’za barglari sarg’ayib so’ligan holda to’kiladi. Xloratli kimyoviy moddalardan va guanidin tuzlarida mavjud xususiyatlarni umumlashtirib kam me’yorlarda qo’llaniladigan, samaradorligi yuqori, g’o’za bargiga yumshoq ta’sir etuvchi defoliantlarni yaratilishi paxtakorlarimiz yechimini kutayotgan dolzarb muammolardan biridir. Ana shu maqsad yo’lida bizning ilmiy izlanishlarimiz mavzusi magniy xlorat va guanidin sulfat tuzlarini suvli eritmalar sharoitida visual-politermik usulda o’rganishdan iborat bo’ldi. Mg(ClO ) – [NH C(NH)NH ] * H SO – H O sistemasi to’qqista ichki kesimlar o’tkazish 3 2 2 2 2 4 2 yo’li bilan -52,4 dan 40 0C gacha harorat intervalida o’rganildi (1-jadval). Sistemaning polimerlik diagrammasida muz, guanidin sulfat, Mg(ClO ) *6H O, Mg(ClO ) * 4H O, Mg(ClO ) *2H O 3 2 2 3 2 2 3 2 2 va MgSO * 2H O hosil bo’lishini harakterlaydigan dastlabgi moddalar konsentratsiyalari va 4 2 sistema harorati qiymatlari aniqlanadi. MgSO * 2H O eruvchanligi kam bo’lganligi uchun 4 2 cho’kmasini hosil bo’lish chegarasi diagrammaning asosiy qismini egalaydi, yani quyidagi almashinish reaksiyasi amalga oshadi. [NH C(NH)NH ] * H SO + Mg(ClO ) → 2 [NH C(NH)NH * HClO ] + Mg SO 2 2 2 2 4 3 2 2 2 3 4 MgSO * 2H O cho’kmasi ajratib olingan eritmani izotermik sharoitda bug’latish yo’li 4 2 bilan guanidin xlorat birikmasi qattiq holatda ajratib olindi va uni identifikatsiyalash maqsadida kimyoviy elementlar bo’yicha va rentgen fazali usulda tahlil qilindi. Termik xususiyatlarni termogravimetrik, tuzulishini esa infraqizil spektr usullaridan foydalanib o’rganildi. NH C(NH)NH * HClO formula bilan ifodalanuvchi modda uchun kimyoviy tahlil 2 2 3 natijalari %. 𝐶𝑙𝑂− C H N 3 Hisoblanib topilgan 58,31 8,29 4,16 29,24 Tajribada aniqlangan 58,19 8,36 4,39 29,27 Rentgenfazali tahlil ma’lumotlariga ko’ra guanidine xlorat kristall tuzilishiga ega bo’lib, rentgenogrmmasida 3,74; 2,94; 2,42; 2,16; 1,64; 1,50; 1,44; 1,39; 1,34 Ậ difraktsiya reflekslari qayt etilgan va ular dastlabki moddalar uchun xos emas. Guanidin xlorat tuzining termik barqqrorligi o’rganildi. Qizdirish jarayonida uchta termoeffekt sodir bo’lib, ular moddaning suyuqlanish va parchalanish jarayonlariga muvofiq keladi. Par