ПСИХОФИЗИОЛОГИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ И ЭКСТЕРЬЕР В РАННЕМ ДЕТСТВЕ ВЛИЯНИЕ ОКРУЖАЮЩЕЙ СРЕДЫ

Аннотация

Maqolada ilk bolalik davrida tashqi muhitning ta’siri, ilk bolalik davri psixologiyasi va ota-ona o’rtasidagi muloqot, ilk bolalik davri muamolari va yechimlari haqida so’z boradi. Kalit so’zlar: nutq, ilk bolalik davri, aktiv nutq ,passiv nutq,predment, motivatsiya,psixika, inqiroz,men konsepsiyasi, tashqi muhit, ota-ona, muloqot, shaxs, bola, xotira. Ilk bolalik davri bola bir yoshdan uch yoshgacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi.Ilk bolalik davri nutq rivojlanishi uchun eng samarali davr hisoblanadi. Ota-ona tamonidan nutq rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratib berilmasa bola nutqi buziladi.Bolada psixik rivojlanishning asosi nutq. Nutq buzilsa bola psixik rivojlanishidan ham tengdoshlariga nisbatan ortda qoladi. Nutqning rivojlanishi ikki yo’nalishda bo’ladi akktiv nutq -boshqalar nutqini tushunishga intilishi lekin o’zi tallafuz qila olmaydi.Aktiv nutq shaxsiy nutqning shaklanishi.lik bolalik davrida bolalarning psixikasi quyidagicha rivojlanadi. Bola ikki uch yoshlarga borib amaliy taffakurdan birinchi marta foydalanadilar,taffakurning rivojlanishi nutqining o’sishi bilan mustahkam bog’liqdir.ilk bolalik davridagi bolalar idroklarini qo’yilgan vazida asosida tashkil eta olmaydilar ulardagi bu xil idrok juda qisqa muddatli bo’ladi.Rasmlarga qarash o’simlik va hayvonlarni parvarish qilish idrokning o’sishiga juda yaxshi tasir qiladi. Diqqat ilk yoshdagi bolalrning diqqati nihoyatda ixtiyorsiz bo’ladi,ixtiyorsiz diqqatning taraqqiyoti qiziqishlarning boyib borishiga bog’liqdir.Bu yoshdagi bolalarda ixtiyoriy diqqat endigina vujudga Kela boshlaydi. Xayol ikki yoshda ranglarni sezish birdaniga ortib boradi ,xayolning elementary formation namayon bo’ladi zavqlanish xayratlanishbu yoshda bola yangi narsani o’ylab topishga va aldashga qodir bòlmaydi. 1,5 yoshga borganda o’zlarini tez -tez uchratib turgan predmentlarini ,ularning rangi, hajmi,shaklining o’zgarishidan qatiy nazar tanib oladilar. 2 yoshga kelganda bola bir necha hafta oldin ko’rgan narsasini eslay oladi.ilk bolalik davrida psixolog olimlarning fikricha bolaning aqliy rivojlanishning yarimi 3-4 yosh davriga to’g’ri kelar ekan. Shuning uchun ham bu davrda bolalar ota onasiga ko’plab savollar beradi va savol berishdan also charchamaydilar ular savol bearish orqali dunyoni bilishga harakat qiladilar ota onalar bu savollariga javob berib komil inson tarbiyalaydi.Agarda bola savollariga vaqtida javob berilmasa bolaning ongida bo’shliq paydo bo’ladi bu boshqalar tomanidan noto’g’ri malumotlar bilan to’ldirilishi mumkin shuning uchun bolalarning savollariga vaqtida to’g’ri javob berishga harakat qilish kerak. Agar biz miyani tassavur qilish mumkin bo’lganda eng kuchli va murrakkab kompyuter deb tassavur qilsak bolaning muhiti , xodisalarni kiritib boruvchi klaviatura kabi xarakat qiladi kompyuter shu qadar kôp xotira xajmiga egaki dastlabki uch yil ichida odamlar armiyasini kiritishi mumkin bo’lganidanda ko’proq ma’lumotni saqlashi mumkin”[1;211.S]. Ilk bolalik davrida bolani to’g’ri ovqatlantirish, to’g’ri tarbiyalash turli yuqumli kasaliklardan saqlash butun umri davomida sog’lom yurishini kafolatlaydi.Ilk bolalik davrida bolalar jismoniy jihatdan juda tez rivojlanadilar. Oĝir kasaliklarga uchramagan jismoniy jihatdan sog’lom o’sgan bola 9-10 oylikda yura boshlaydi. 1 yashar bolaning bo’yi 75 sm (yiliga 15 sm o’sadi),vazni 9 kg yiliga 6 kg ko’payadi.2 yashar bolaning bo’yi 92 sm (yiliga 10 sm o’sadi) vazni 12,5 kg yiliga 3,5 kg ga Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 701 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. ķo’payadi.3 yashar bolaning bo’yi 92 sm(yiliga 7sm o’sadi) vazni 14 kg yiliga 1,5 kg ga ko’payadi.Suyaklarining qotishi va o’sish pratsessi davom etadi 3 yoshga yetganda sut tishlari chiqib böladi Umurtqasi rivojlanib bola gavdasini ko’taradigan bo’ladi ichki o’rganlari ham o’sadi òpka va yurak xarakatlarining aktivligi xisobiga vazn ortib boradi.ilk bolalik davrida ko’rish, eshitish, Tam,va xid bilish, teri hamda xarakat sezgilarining sezgirligi ancha o’tkirlashadi.Bolalarning kattalar bilan hamkorlikda yoki mustaqil predmentli xarakatlarni egalashda yutuq yoki muvafaqiyatsizlik, omadsizlik xollar bolada turli his-tuyĝu va kechinmalarni quvonch ,tashvish, achinish,qayĝurish, samimiylik kabilarni vujudga keltiradi.tushunishning eng qulay davri bir yoshdan bir yarim yoshgacha bo’lgan davr bu davrda bola predment va jismlarning nomlarini oson o’zlashtirib oladi. Ikki yoshgacha davrida kattalar bilan muloqotga kirishadi va uy jihozlarini o’rgana boshlaydilar.Bolalrning o’yinlarini tashkil qilishga ularga uyinchoqlar tanlab berishga ota onalar ahamiyat berishlari kerak.Bu yoshdagi bolalarning o’yinchoqlari anchagina yirik rangbarang qimirlaydigan ya’ni bolalarning etiborini o’ziga jalb qiladigan yengil va osan yuviladigan bo’lishi kerak Tili chiqib idrok va taffakuri anchag