СЕЛ ТОШҚИНЛАРИ БИЛАН БОҒЛИҚ ХАВФЛИ ГИДРОЛОГИК ЖАРАЁНЛАРНИНГ ЮЗАГА КЕЛИШ ОМИЛЛАРИНИ ЎРГАНИШ

Аннотация

В статье рассматриваются вопросы изучения факторов, способствующих возникновению опасных гидрологических процессов, связанных с селевыми потоками. Ключевые слова: сели, опасные гидрологические условия, горные озера. Ўзбекистоннинг музлик минтақаси республиканинг шарқий ва жанубий-шарқий минтақаларида-жанубий Тянь-Шань тоғларидаги Чирчиқ ва Аҳангарон дарёлари ҳавзаларида (Тошкент вилояти), Хиссор-Олой тоғ тизмаларидаги Қашқадарё ва Сурхондарё дарёлари ҳавзаларида (Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятлари) ва Шоҳимардон дарёси ҳавзасида (Фарғона вилоятида) - жойлашган (1-расм). Туркистон-Нурота, Зарафшон тизмаларнинг Ўзбекистон ҳудудига таалуқли қисмлари бирмунча паст бўлганлиги сабабли бу майдонлар бўйлабкўп йиллик қор қопламлари кам учрасада, музликлар деярли учрамайди. Бироқ, 3500м дан баланд тоғли ҳудудларда барқарор музликлар шаклланган бўлиб, у ердаги қор (уюмлари) қатламларида музликларга айланиш жараёни кузатилади. 504 Mart, 2025-Yil Ўзбекистонда музликларнинг эриш жадаллиги1980-йиллардан 2010-йил-ларга қадар бирмунча пасайиб, Пском ва Сурхондарё дарёлари ҳавзалари учун йилига 0,4 % га, Қашқадарё дарёси ҳавзасидаги музликлар учун йилига 1,1 % га тенг эканлиги аниқланган.1960-йилларда янгиланган маълумотларга нисбатан 50 йил мобайнида Қашқадарё дарёси ҳавзасидаги музликлар ўз майдонининг деярли ярмини – 49 % ни, Сурхондарё дарёси ҳавзасида – 40 % ни Пском дарё ҳавзасида (шу жумладан, Ойгаинг ва Маидантал дарёлари ҳавзалари) – 23 % ни йўқотган 1-расм. Ўзбекистоннинг музлик минтақалари 1-Қашқадарё; 2-Сурхондарё; 3-Тошкент; 4-Шоҳимардон Ўз ФА Х.М.Абдуллаев номидаги Геология ва геофизика институтининг Гляциология-геология лабораторияси тадқиқотчилари М.Петров, Т.Сабитов ва бошқалар томонидан 2017-йилда Ўзбекистондаги музлик кўлларининг барқарорлигига иқлим ўзгаришининг таъсирини баҳолаш учун тоғ кўлларининг биринчи батафсил инвентаризацияси яратилган ва ушбу кўллар генезиси, сув хажми, тўғон танасининг турлари бўйича гуруҳларга бўлинган ҳамда уларнинг хавфлилик даражаси баҳоланган. Бунда улар сўнгги (2002-2014) сунъий йўлдош кузатувлари асосида олинган, фазовий ўлчамлари 2 м дан 10 м гача аниқликка эга бўлган POLSAR (Phased Array Type L-band Synthetic Aperture Radar) ва POLSAR-2, STRM (Shuttle Radar Topography Mission) тасвирлардан ва сўнгги 50-йилдаги дала тадқиқотлари маълумотларидан фодаланган. 505 Mart, 2025-Yil Аниқлик киритилган тоғ кўлларининг рўйхатига Ўзбекистон ҳудудидаги 1500 м дан юқори баландликда жойлашган ва юза майдони 100 м2 дан ошган барча кўллар киритилган. Ушбу тадқиқот ишида тоғ кўлларининг бузилиш эҳтимолини масофадан зондлаш технологияси маълумотлари асосида баҳолаш учун бир нечта ёндашувлар бирлаштирилди. Ҳар бир кўлни сифатли баҳолаш учун Ўрта Осиё шароитида энг долзарб деб ҳисобланган асосий параметрлар танлаб олинган. Кўлларнинг бузилиш потенциалини баҳолашда танлаб олинган воситалар 2-расмда келтирилган. Тўғон геометрияси учун жами 7 та асосий (кўл тури, тўғон тури, тўғоннинг ҳўлланган периметри, кўллардаги сув ҳажмининг боғлиқлиги, дренаж тури, кўлга таъсир этувчи омилларнинг мавжудлиги) ва 3 та қўшимча (тўғон чуқурлиги, тўғон эни ва баландлигининг нисбати, тўғон узунлиги) ўзгарувчиларга асосланиб, барча кўллар учун бузилиш потенциалини баҳолаш амалга оширилди. Тоғ кўлларининг бузилиш эҳтимоли 3 та даражада (1-паст, 2-ўрта ва 3-юқори) таснифланди. 2-расм. Ўзбекистон тоғ кўллари инвентаризациясини яратиш ва кўлларнинг бузилиш потенциалини таснифлаш тузилмаси.