ZAMONAVIY KASBLAR TUSHUNCHASI: TEXNOLOGIK TARAQQIYOT VA GLOBAL MEHNAT BOZORI

Аннотация

Ushbu maqolada texnologik taraqqiyot va global mehnat bozori ta’sirida shakllanayotgan “zamonaviy kasblar” tushunchasi keng tahlil qilinadi. Dastlab axborot- kommunikatsiya texnologiyalari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, “bulut” texnologiyalari kabi rivojlanish omillari tufayli kasblar qanday o‘zgarayotgani yoritiladi. So‘ngra turli ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, sog‘liqni saqlash, dizayn va ijodiy sohalarda paydo bo‘layotgan yangi kasblarga misollar keltiriladi. Mehnat bozori evolyutsiyasida fanlararo yondashuv, raqamli savodxonlik, uzluksiz o‘qish (lifelong learning) zarurligi ta’kidlanadi. Muallif zamonaviy kasblarda muvaffaqiyatga erishish uchun “yumshoq ko‘nikmalar” (soft skills), innovatsion tafakkur va ijodiy yondashuvning roli yuksak ekanini uqtiradi. Xulosa qismida texnologik taraqqiyot va zamonaviy mehnat bozoridagi o‘zgarishlar doimo izlanish, moslashish va doimiy rivojlanish tamoyillariga tayanish orqali ulkan imkoniyatlar va sinovlar yaratayotgani qayd etiladi. Kalit so‘zlar: Zamonaviy kasblar, texnologik taraqqiyot, global mehnat bozori, axborot- kommunikatsiya texnologiyalari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, raqamli savodxonlik, fanlararo yondashuv, yumshoq ko‘nikmalar, uzluksiz o‘qish. Kirish. Zamonaviy davrda insoniyat hayotining barcha jabhalarida kuzatilayotgan jadal yangilanishlar, ayniqsa, texnologik taraqqiyotning shiddat bilan rivojlanishi, mehnat bozori uchun ham tub o‘zgarishlarni boshlab berdi. Ilgari nazariy jihatdan mumkin deb hisoblangan rivojlanish jarayonlari – sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, “Internet of Things”, bulut texnologiyalari – bugunga kelib kundalik turmushda keng tatbiq qilina boshladi. Buning natijasida global iqtisodiyot va ijtimoiy muhitda new normal (yangi normal holat) shakllanib, an’anaviy kasblar jiddiy transformatsiyaga uchramoqda, bir qator kasblar butunlay yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida qolyapti va, aksincha, umuman kutilmagan yo‘nalishlarda yangi kasblar paydo bo‘lyapti. Shu bois, “zamonaviy kasblar” deganda nafaqat IT yoki texnik sohadagi mutaxassisliklar, balki har bir an’anaviy sohada texnologiyalar bilan uyg‘unlashgan, fanlararo yondashuvga asoslangan, global iqtisodiy-ijtimoiy talablar bilan moslashgan ish faoliyatlari ham nazarda tutilishi kerak. Mazkur maqolada aynan mana shu jarayonlarning mazmuni, kelajak mehnat bozoridagi trendlar va o‘quv tizimidagi islohotlarning dolzarbligi haqida so‘z boradi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotida kuzatilayotgan eng muhim o‘zgarishlardan biri – texnologik taraqqiyotning keskin sur’atda rivojlanishidir. Ilg‘or axborot- kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), sun’iy intellekt, “bulut” texnologiyalari, “Internet of Things” (Buyumlar interneti) singari yangiliklar global mehnat bozorida ham yangidan-yangi kasblar, mutaxassisliklar va faoliyat yo‘nalishlarini paydo qilmoqda. “Zamonaviy kasblar” tushunchasi endilikda iqtisodiy rivojlanish, innovatsion g‘oyalar va inson kapitaliga bo‘lgan talabni qaytadan shakllantirayotgan bir paytda, aynan qaysi mutaxassisliklar kelajakda 125 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo ommalashadi – bu savol har bir yosh avlod, ota-ona va ish beruvchining diqqat markazida turibdi. XXI asrga kelib texnologiyalar juda shiddat bilan rivojlana boshladi. Avvaliga kompyuterlar, keyin esa mobil qurilmalar, internet, bulutli texnologiyalar, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data) kabi innovatsiyalar kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Bu jarayon mehnat bozorida ham sezilarli o‘zgarishlarni keltirib chiqardi: 1. Raqamli savodxonlikka talab - endilikda ko‘plab ish o‘rinlari kompyuter yoki raqamli muhit bilan bog‘liq. Odatda hatto eng oddiy ofis ishlarida ham Microsoft Office paketini egallagan bo‘lish, oddiy dasturlash ko‘nikmalariga ega bo‘lish talab etilishi mumkin. 2. Global mehnat bozori u yoki bu sohada onlayn ishlash, masofaviy hamkorlik qilish imkonini paydo qildi. Shuning uchun ish beruvchi xodimni yollayotganda geografik chegaradan qat’i nazar, eng iqtidorli mutaxassisni tanlashga intiladi. 3. Ilgari odamlar bajargan ko‘plab takroriy ishlarning ayrim qismi dasturiy ta’minotlar, robotlar, algoritmlar yordamida avtomatlashtirilmoqda. Natijada kasblar ixtisosligi ortib, mehnat bozori chuqur transformatsiyaga yuz tutmoqda. Shu sababli, texnologik o‘zgarishlar “eski” kasblardan voz kechish yoki ularni yana-da zamonaviylashtirish zaruratini yuzaga chiqarmoqda. Yangi kasblar paydo bo‘lmoqda, ayrim kasblar esa butunlay yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida turibdi. Texnologik taraqqiyot xususida gap ketganda, global mehnat bozori talablari tobora rang- barang bo‘lib bormoqda. Ba’zi sohalarda ish o‘rinlari qisqarsa, boshqa yo‘nalishlarda aksincha – misli ko‘rilmagan tarzda bo‘sh ish o‘rinlari paydo bo‘lyapti. Keling, misollar orqali buni yoritamiz: 1. IT sektori - programmachi, veb-dasturchi, mobil ilova dasturchisi, sun’iy intellekt muhandisi, kibertahdidlar bo‘yicha mutaxassis, ma’lumotlar tahlilch