ONA TILI O‘QITISH METODIKASIDA “PRAGMATIK KOMPETENTSIYA” TUSHUNCHASINING LINGVODIDAKTIK TALQINI

Аннотация

The article illustrates the definition to the terminology of “Pragmatic competence.” The author developed some proposals on curriculum design to facilitate pragmatic competence acquisition. Key words: linguistic competence, pragmatic competence, practical aim, educational aim Аннотация. В статье определен термин «прагматическая компетентность». Автором разработаны рекомендации по методической организации учебного материала для обеспечения приобретения прагматической компетентности с учетом современных требований. Ключевые слова: языковая компетенция, прагматическая компетенция, практическая цель, образовательная цель. Inson o‘zini qurshab turgan olamni ongda umumlashtirib, olamning ilmiy, diniy, afsonaviy, lisoniy singari manzaralarini yaratadi. Voqelikni ana shunday qismlarga ajratish va umumlashtirib idrok etish faqat insongagina ato qilingan qobiliyatdir. Olloh bandasiga bu qobiliyatni tuhfa qilmaganda, odamzod axborotlar dengizida cho‘kib ketgan bo‘lardi. Inson olamni o‘simliklar dunyosi, hayvonot dunyosi singari qismlarga ajratganidek, ijtimoiy voqea-hodisalarni ham to‘y, aza, bozor, maktab singari manzaralarga bo‘ladi. Bu manzaralarning har birining o‘zlariga xos lisoniy xususiyatlari, muomala andozalari mavjud. Lisoniy birliklarni ana shu manzaralar xususiyatidan kelib chiqib, o‘rinli ishlatish shaxsning kognitolingvistik kompetensiyasi sanaladi. Pragmatik kompetentsiya tushunchasi lingvodidaktikada, ayniqsa ona tili o‘qitish metodikasida, talabalar va o‘quvchilarga tilni faqat grammatik jihatdan to‘g‘ri ishlatish emas, balki tilni ijtimoiy va madaniy kontekstda qanday qilib samarali va maqsadga muvofiq ishlatishni o‘rgatishning muhimligini ta'kidlaydi. Pragmatik kompetentsiya - bu shaxsning til orqali ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri va samarali muloqot qilish qobiliyati. Bu tilni faqat grammatika yoki lug‘at darajasida emas, balki uning ijtimoiy maqsadlar, madaniy me'yorlar, tilning kontekstual ma'nosi kabi jihatlarni hisobga olgan holda ishlatish qobiliyatidir. Lingvodidaktik talqinda, pragmatik kompetentsiya til o‘rgatishda quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi: 1. Kontekstual tushuncha: Tilni o‘rgatishda kontekstga e'tibor qaratish, ya'ni, o‘quvchilar yoki talabalar qanday vaziyatlarda, kimlar bilan va qanday maqsadlarda tilni ishlatishni 39 ` bilishlari kerak. Bu o‘z ichiga kommunikativ vaziyatlar, shaxslararo aloqalar, madaniy farqlar, ijtimoiy qatlamlar va boshqa omillarni oladi. 2. Kulturologik o‘zaro aloqalar: Pragmatik kompetentsiya, shuningdek, tilni o‘rgatishda milliy va madaniy o‘ziga xosliklarni, xalqning urf-odatlari, an'analari, vaqti-vaqti bilan o‘zgargan kommunikativ kodlarni hisobga olishni talab qiladi. O‘quvchilar faqat grammatikani o‘rganish bilan cheklanmasdan, ular tilni to‘g‘ri madaniy va ijtimoiy kontekstda ishlatishni o‘rganadilar. 3. Nutqning ijtimoiy va madaniy maqsadi: O‘quvchilarga nafaqat tilni to‘g‘ri grammatik jihatdan, balki har xil situatsiyalarda qanday qilib to‘g‘ri ijtimoiy xulq-atvorni namoyon qilishni, ma'lum bir maqsadga erishish uchun to‘g‘ri so‘zlarni tanlashni o‘rgatish zarur. Masalan, rasmiy va norasmiy suhbatlarda, muhokama va savol-javob vaziyatlarida qanday munosabatda bo‘lish, nimani qanday so‘zlash kerakligini bilish muhim. 4. Komunikativ vazifalarni bajarish: Pragmatik kompetentsiya, tilni o‘rgatishda, o‘quvchilarga turli kommunikativ vazifalarni bajarish imkoniyatini taqdim etadi. Bu – suhbatni boshlash, muhokama qilish, fikr bildirish, izoh berish, xulosa chiqarish kabi vazifalarni til orqali amalga oshirishdir. Shu sababli, pragmatik kompetentsiyaning lingvodidaktik talqini ona tili o‘qitish metodikasida o‘quvchilarga tilni maqsadga muvofiq ishlatishning nafaqat grammatik, balki ijtimoiy va madaniy jihatlarini o‘rgatishni ta'kidlaydi. Bunday kompetentsiya o‘quvchilarning o‘zaro muloqotda o‘z fikrlarini to‘g‘ri ifodalashlari, jamiyatda faol va muvaffaqiyatli ishtirok etishlari uchun zaruriy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Kognitiv-pragmatik (induktiv) usul deganda kuzatish-u tahlildan qonuniyatga, xususiylikdan umumiylikka qarab intilish – bilim hosil qilish usuli tushuniladi. Bu yo’nalish ta’lim oluvchiga o’rganish jarayonining boshqaruvchisi, tashkilotchisi sifatida yondashadi. Shuning uchun ta’lim jarayonida izlanishlarni, asosan, ta’lim oluvchi bajaradi. Darsliklar mazmunini kognitiv-pragmatik usulda yangilash esa ona tili darsliklarida mashqlarni bajarish orqali o’quvchilarning o’zi qoidani keltirib chiqarishlari nazarda tutadi. Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References: 1. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – T:TDPU. 2003- yil. 174 6. 92-bet. 2. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat (O‘quv qo‘llanma). – T.: O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006-y. – 160 b. 66-bet. 3. Yo‘ldoshev J.G‘., Hasanov S. Pedagogik texnologiyalar. – T.: “Iqtisod-moliya” ashriyoti, 2009-y. – 492 b. 41-42 betlar. 48-49 betlar 4. Quronov M. Milliy ta