Перспективы регионального развития через разработку сценариев стратегического плана

Аннотация

The article is based on the analysis of socio-economic development trends in the development of scenarios and options for the strategic plan of sustainable development of the Republic of Karakalpakstan, systemic problems, imbalances, risks, changes in domestic and external demand, the need for efficient use of natural resources. Keywords: region, ecology, climate, strategy, analysis, forecast, demography. Қорақалпоғистон Республикасини барқа- лекс ва мутаносиб ҳолда ижтимоий-иқтисодий рор ривожлантириш стратегик режасининг сце- тараққий эттириш”га[2] алоҳида урғу берилган. нарий ва вариантларини ишлаб чиқишда амал- Мамлакатимиз минтақалари орасида Қорақал- га оширилган ижтимоий-иқтисодий тараққиёт поғистон Республикаси ўзининг бой минерал тенденциялари таҳлили, тизимли муаммолар, хомашё ресурслари, ер ва сув захираларининг номутаносибликлар, ҳавф-хатарлар мавжудли- чекланганлиги, халқаро аҳамиятга эга Орол ден- ги, ички ва ташқи талабнинг ўзгариши, табиий- гизи муаммолари билан ажралиб туради. Бу ҳо- иқтисодий салоҳиятдан самарали фойдаланиш лат минтақада мавжуд табиий-иқтисодий сало- зарурати чегараланган ресурсларнинг таъсири ҳият афзалликларидан самарали фойдаланиш, сингари омилларга асосланади. ижтимоий-иқтисодий ривожланишга салбий Ўзбекистонда иқтисодий барқарорликни омиллар таъсирини камайтиришга йўналтирил- таъминлаш ва юқори ўсиш суръатларига эри- ган узоқ муддатли стратегияни ишлаб чиқиш ва шишда минтақаларнинг бой табиий-иқтисодий уни изчиллик билан амалга оширишни тақозо салоҳияти ва рақобатбардошлик афзалликлари- қилади. Шунингдек, Қорақалпоғистон Респуб- дан самарали фойдаланиш муҳим аҳамият касб ликасини 2020-2023 йилларда комплекс ривож- этади. лантириш дастури ишлаб чиқилди. Минтақада Шу сабабли 2017-2021 йилларда Ўзбекис- йилига 2,5 миллиард куб метр сувни тежаш чо- тон Республикасини ривожлантиришнинг беш- ралари кўрилади. Бунинг учун 14 минг 200 ки- та устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар страте- лометр каналларни таъмирлаш, 45 минг гектар гиясида “Ҳудудлар, туман ва шаҳарларни комп- экин майдонида сув тежовчи технологиялар жо- Иқтисодиёт ва таълим / 2021 йил, 3-сон 131 МИНТАҚА ИҚ ТИСОДИЁТИ рий этиш, сув ажратиш нуқталарида ҳисобла- инфратузилмани яхшилаш учун 2021-2023 гичлар ўрнатиш, 38 минг гектар майдонни ла- йилларда 409 миллиард сўмлик 172 та лойиҳа зер ёрдамида текислаш жуда муҳим. амалга оширилиши белгиланганди. Дастурда ижтимоий-иқтисодий ривож- Қорақалпоғистон Республикасининг ланиш даражаси нисбатан паст бўлган Тахта- ўзига хос хусусиятларини эътиборга олган кўпир, Бўзатов, Шуманай туманлари бўйича ҳолда стратегик режанинг сценарийларини алоҳида чоралар назарда тутилган. Хусусан, ўзаро боғлиқ асосий йўналишлар бўйича иш- бу туманларда ишлаб чиқариш ва ижтимоий лаб чиқиш мумкин (1-расм). Сценарийлар Ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш сценарийлари Орол денгизи ва экологиянинг ўзгариш сценарийлари Иқлимнинг ўзгариш сценарийлари Демографик ўзгаришлар сценарийлари 1-расм. Қорақалпоғистон Республикаси стратегик режасининг асосий йўналишлар бўйича сценарийлари Орол денгизи сценарийлари. Орол ден- муаммолар юзага келган. гизи муаммоси глобал халқаро аҳамиятга эга Бугунги кунда денгиз қирғоқларининг че- бўлиб, у планетамиз аҳолисининг келажаги ва киниши натижасида кўплаб чучук сувли кўллар тараққиётига хавф солиб турибди. Дунёда энг йўқолди, тўқайлар майдони икки марта, қамиш- нуфузли Бирлашган миллиатлар ташкилоти ҳам зорлар майдони олти марта, яйловларнинг маҳ- расмий Орол денгизи фожиасининг жаҳон миқё- сулдорлиги икки марта қисқарди. Туз-қум кўчи- сидаги йирик экологик муаммо эканлигини тан шининг таъсири натижасида ҳайдаладиган ер- олган. Шу сабабли ҳозирги кунда ва келажакда лар ва яйловларнинг шўрланиш даражаси ку- Орол денгизи фожиаси ва экологик оқибатлари- чайди. Бу эса ўсимлик қопламининг йўқолиши дан қутилиш йўлини қидириш дунё, Ўрта Осиё, ва кўчиб юрувчи қумларнинг пайдо бўлишига Ўзбекистон ва Қорақалпоғистон Республикаси олиб келди. Мутахассисларнинг фикрича,кўра ҳамжамиятига тегишлидир. Орол фожиаси йилига ҳавога кўтариладиган қум миқдори 15- инсоният тарихида энг йирик экологик ва гума- 75 млн.тн.ни ташкил қилади. Орол қум чанглари нитар ҳалокат бўлиб, унинг бевосита таъсирида Европа давлатларида ҳам топилган. яшовчи аҳоли сони 50,0 млн. кишини ташкил Охирги 57 йил давомида Орол денгизи чу- этади. Денгиз қуриши натижасида мураккаб қурлиги 27 метрга камайиб кетган (1-жадвал). экологик, ижтимоий-иқтисодий, демографик 1-жадвал Орол денгизи кўрсаткичларининг ўзгариш динамикаси Кўрсаткичлар 1960 й. 1990 й. 2010 й. 2019й. Денгизнинг чуқурлиги, м 53,4 38,2 28,0 26,0 Сув ҳажми, км3 1083,0 323,0 70,0 65,0 Сув сатҳи майдони, минг км2 68,9 36,8 17,0 16,0 Сувнинг минераллашув даражаси, % 9,9 29,0 100,0 100,0 Қуйилаётган сувнинг миқдори, км3/йил 63,0 12,5 2,0 2,0 Манба: Бирлашган миллатлар ташкилоти томонидан амалга оширилган лойиҳа ва дастурлардан олинган маълумотлар асосида ҳисобланган, 2019 йил эксперт баҳолаш. БМТнинг Ўзбекистон Pecпyбликаси бўйи- тиш мумкин. Сувнинг шўрланиш даража