AHMAD FARG‘ONIY VA UNING DUNYO ILM-FANIGA TA’SIRI

Аннотация

This article is devoted to the study of the life and scientific heritage of the great Central Asian scientist Abu al-Abbas Ahmad al-Farghani. Al-Farghani lived in the 9th century and was one of the most prominent astronomers and mathematicians of his time, and his works had a great influence on the scientific heritage of the East and the West. The article provides detailed information about his work "Fundamentals of Astronomy" and its spread to Europe, as well as his work in the fields of geodesy and engineering. Al-Farghani's scientific views, his contribution to the interpretation and development of Ptolemaic astronomy are also covered. This article serves as a useful resource for those interested in history, science and culture. Keywords: Al-Farghani, life, Alfraganus, development of science, creativity, scientist, astronomer, books, century, information. АХМАД ФЕРГАНИ И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА МИРОВУЮ НАУКУ Аннотация. Статья посвящена изучению жизни и научного наследия великого среднеазиатского ученого Абу аль-Аббаса Ахмада аль-Фергани. Аль-Фергани жил в IX веке и был одним из выдающихся астрономов и математиков своего времени, а его труды оказали большое влияние на научное наследие Востока и Запада. В статье дается подробная информация о его труде «Основы астрономии» и его распространении в Европе, 1 66 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ а также о его работах в области геодезии и инженерии. Также освещаются научные взгляды Аль-Фергани и его вклад в интерпретацию и развитие птолемеевской астрономии. Эта статья послужит полезным источником информации для тех, кто интересуется историей, наукой и культурой. Ключевые слова: Аль-Фергани, жизнь, Альфраганус, развитие науки, творчество, ученый, астроном, книги, век, информация. Olimning to‘liq ismi Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al-Farg‘oniydir. Manbalarda uning farg‘onalik ekanligidan tashqari deyarli boshqa ma’lumotlar saqlanmagan.Al-Farg‘oniyning hayoti haqidagi eng so‘nggi va eng aniq xabar 861-yil bilan bog‘lanadi. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, u shu yili Qohira yaqinidagi Ravzo orolida nilometrni, ya’ni Nil daryosi suv sathini belgilovchi uskunani yasagan. Al-Farg‘oniy hayotining muddati haqida ham qiyoslar qilish mumkin. Agar uning hayotini al-Xorazmiyning hayoti bilan qiyos qilsak, quyidagi hulosaga kelamiz. Ma’lumki, al-Xorazmiyning nomi yozma manbalarda oxirgi marta 847 -ili xalifa al- Vosiqning o‘limi munosabati bilan eslatiladi va shundan so‘ng uchramaydi. Shunga ko‘ra uning o‘lgan yili deb 850-yil qabul qilingan. Al-Farg‘oniyning nomi oxirgi marta 861 yili Nilning sathini o‘lchagich uskunasini ta’mirlash munosabati bilan eslatiladi. Al-Farg‘oniyning hayoti haqidagi ma’lumotlar juda kam bo‘lganligiga qaramay, o‘rta asrlarda Sharqda uning nomi mashhur bo‘lgan. Ibn an-Nadim (X asr), Ibn al-Qiftiy (XII-XII asrlar), Abul Faraj Bar Ebrey (XIII asr), Hoji Xalifa (XVII asr) kabi Sharq fihristchilari uni o‘z asarlarida eslatadilar. "Bayt ul-hikma"da taxminan 840-yilga qadar tadqiqotlar olib borgan Ahmad Farg‘oniy keyinchalik Damashq va Qoxirada chuqur ilmiy va amaliy ishlarni davom ettirib, samarali ijodi bilan katta shuhrat qozondi. O‘shandan buyon butun dunyoda uning asarlariga bo‘lgan qiziqish davom etib kelmoqda. XII asrdayoq ispan olimlari kremonlik Gerardo, sevilyalik Ioann uning «Yulduzlar ilmi usuli kitob»i asarini arabchadan lotin tiliga tarjima qildilar. Al-Farg‘oniy tarjimonlar tomonidan unga berilgan «Alfraganus» nomi bilan dunyoga tanildi. Uning lotin va boshqa g‘arb tillariga tarjima qilingan mazkur asari _G‘arbiy Yevropada to‘rt yuz yil davomida falakiyot ilmidan asosiy qo‘llanma bo‘lib keldi. Xristafor Kolumb 1492- yilda "Santa Mariya" nomli kema yetakchiligida uchta kema bilan dunyo okeanlari osha qilgan sayohati davomida al- Farg‘oniyning dunyo xaritasidan keng foydalanganligini alohida e’tirof etgan. 1 67 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ XVI asrga kelib G‘arbiy Yevropa astronomlari uyushmasi Oydagi kraterlarning biriga "Alfraganus" nomini berishga qaror qilgan. O‘sha davrlarda musulmon mamlakatlarining olimlari, xususan, Ahmad al-Farg‘oniy astronomiyani turlicha nomlaganlar: "Ilm al-hay’a" (Shakl haqidagi fan"), "Ilm al-Falak" ("Osmon sferasi haqidagi fan"), "Ilm al-nujum" ("Yulduzlar ilmi") . Oxirgi ikki atama bir paytning o‘zida ham astronomiyani, ham munajjimlikni ifodalagan. Farg‘oniyning asosiy astronomik asari “Kitob al-harakat as-samoviya va javomi’ ilm an- nujum”(“Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi”) XII asrda Yevropada lotin tiliga ikki marta va XIII asrda boshqa Yevropa tillariga ham tarjima qilinganidan so‘ng, uning lotinlashtirilgan nomi “Alfraganus” shaklida G‘arbda bir necha asr davomida keng tarqaladi. Uning bu kitobi shu asrlar davomida Yevropa universitetlarida astronomiyadan asosiy darslik vazifasini o‘tadi. Hozirgi k