Методические подходы к обеспечению экономико-экологической безопасности промышленной продукции

Аннотация

The article deals with the issues of ensuring the economic and environmental safety of industrial products and suggests the construction of “economic and environmental production functions”. Keywords: model of ecological development, ecological economy, economic and ecological production function. Кириш. Жадаллашаётган саноатлашти- мезонларни киритиш тамойилларига асосла- риш ва аҳоли сонининг ортиши иқтисодиёт- ниши керак [1]. нинг ресурсларга бўлган эҳтиёжини сезилар- Ҳар қандай давлатнинг ўз олдига қўйган ли даражада оширмоқда, шунингдек, атроф- асосий мақсадларидан бири – мамлакат аҳо- муҳитга салбий антропоген таъсирни кучай- лиси учун муносиб турмуш даражасини таъ- тириб, иссиқхона газлари ажратмаларининг минлашдир. Иқтисодиётнинг саноатлашув ортишига олиб келмоқда. Иқтисодиёт энер- тенденцияси яққол намоён бўлаётган ушбу гия самарадорлигининг паст даражаси, та- шароитда саноат тармоқларининг фаолияти биий ресурслардан нооқилона фойдаланиш, иқтисодиётнинг уйғун ҳолда ривожланиб бо- технологиялар янгиланишининг сустлиги, ришида муҳим аҳамият касб этади [2]. «яшил иқтисодиёт»ни ривожлантириш учун Давлатнинг ижтимоий-иқтисодий хара- инновацион ечимларни жорий этишда кичик жатларини қоплаш билан бир қаторда, саноат бизнес иштирокининг етарли эмаслиги мам- корхоналари меҳнатга лаёқатли аҳолининг лакатни барқарор ривожлантириш соҳасида- иш билан бандлигини ошириши мумкин ва у ги устувор миллий мақсадлар ва вазифаларга кўплаб иш ўринлари яратадиган ишлаб чиқа- эришишга тўсқинлик қилмоқда. Бунда узоқ ришдир [3]. муддатли истиқболда «яшил» иқтисодиётга Бундан ташқари, саноат тармоқлари ин- ўтиш ресурслардан оқилона фойдаланиш, вестицион жозибадорликка эга бўлиб, инно- барқарор истеъмол ва ишлаб чиқариш; иқти- вацион фаолиятни мотивлаштиради, бу эса содий ҳисоб тизимига экологик ва ижтимоий саноат тармоғи ривожининг янги истиқбол- ларини очиш имкониятини яратади [4,5]. Тўп- Иқтисодиёт ва таълим / 2021 йил 2-сон 116 САНОАТ ИҚТ ИСОДИЁТИ ланган салоҳият туфайли айнан илғор саноат шароитлари оғир бўлган қазиш ишларининг компаниялари энг замонавий, экологик тоза чуқур горизонтларда олиб борилиши кончи- технологияларни жалб қилиш ва ўзлаштириш лик корхоналарида иқтисодий-экологик имкониятига эга, бу эса, ўз навбатида, маълум муаммоларни келтириб чиқармоқда. бир минтақада саноат ва илм-фан ривожига Табиий атроф-муҳитга жамият таъсири- ўз ҳиссасини қўшади [6]. нинг ортиб бориши инсонлар таъсирида ўз- Замонавий дунёда атроф-муҳит ва ин- гарган табиатнинг жамиятга нисбатан акс сонларни салбий таъсирлардан ҳимоя қилиш таъсирининг ортиб боришига олиб келади. муаммоларининг долзарблиги ортиб бораёт- Мамлакатнинг иқтисодий ривожи бугунги ганлиги сабабли, иқтисодий хавфсизликнинг кундаги эҳтиёжларни қондира оладиган, экологик жиҳатига кўпроқ эътибор берил- аммо келажак авлоднинг ўз эҳтиёжларини моқда. Шу муносабат билан, амалиётда саноат қондириш имкониятини йўқ бўлишига хавф тармоқлари корхоналари ҳамда саноат тар- солмайдиган ривожланишини назарда тута- моқлари маҳсулотларининг иқтисодий-эколо- ди. Мазкур концепция жамиятнинг барча жаб- гик ҳавфсизлиги масаласи алоҳида аҳамият ҳалари, жумладан сиёсий-ҳуқуқий, иқтисодий, касб этади. экологик, ижтимоий, халқаро, ахборот ва бош- Адабиётлар шарҳи. Саноат тармоқлари қа фаолиятини қамраб олади. Жамиятда иш- маҳсулотларининг иқтисодий-экологик ҳавф- лаб чиқариш ва ахборот технологияларининг сизлиги асосларини ўрганишга МДҲ олим- ривожланиши шароитида экологик аспектдан ларидан Н.Е.Булетова, И.А.Злочевский, ташқари, барча аспектлар олдиндан белгила- А.А.Малышева, Е.Ю.Труноваларнинг ишлари надиган назорат ва бошқарувда эҳтиёж сеза- бағишланган бўлиб, иқтисодий-экологик ди. Экологик омил инсоннинг атроф табиий ҳавфсизликни баҳолаш усулларини ишлаб муҳитининг критик ҳолатининг ёмонлашиши чиқишда О.Н.Зайцев, Е.А.Иванцова, б и л а н б о ғлиқлигини ҳисобга олиб, қўшимча В.А.Кузьмин, Е.В.Семенова, Т.А.Худякова, эътиборни ва таъсирни талаб этади. Айниқса, Ўзбекистонлик олимлар Ҳ.П.Абулқосимов, саноат ишлаб чиқариши каби мураккаб иж- Б.Э.Мамарахимов, А.В.Вахабов, Н.М.Махмудов, тимоий-иқтисодий тизимларнинг экологик Д.Н.Саидова, Ф.М.Фазилов ва бошқалар ўз ҳолати тўғрисидаги масала муҳим аҳамиятга ҳиссаларини қўшганлар. эга. Ушбу муаммони тадқиқ этган кўплаб Замонавий жамият ривожида ҳаракатга олимлар саноат тармоқлари маҳсулотлари келтирувчи марказий куч – бу истеъмол хусу- иқтисодий-экологик ҳавфсизлигининг кўпги- сиятлардир. Уларнинг асосида моддий эҳ- на жиҳатлари етарли даражада ишлаб чиқил- тиёжларни максимал қондиришга қаратилган маганлигини таъкидлашади. Масалан, иқти- иқтисодий психология туради. Бу эса, ўз нав- содий-экологик ҳавфсизликни баҳолашда яго- батида, ишлаб чиқаришнинг ўсишига олиб ке- на самарали комплекс ёндашув мавжуд эмас- либ, табиий ресурсларнинг чексиз истеъмол лиги, бу ёндашувни ташлашнинг мураккаб- қилинишига ва атроф-муҳитнинг ифлослани- лиги ва ҳар бир алоҳида ҳолатда кўрсаткич- шига сабаб бўлади [7]. ларни тизимлаштириш муаммолари билан Маълумки, замонавий босқ