ЖИНОЯТ ИШЛАРИНИ БИРИНЧИ ИНСТАНЦИЯ СУДИДА ИШ ЮРИТИШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИЛИШИ ОДИЛ СУДЛОВНИНГ АСОСИЙ КАФОЛАТИДИР

Аннотация

“Биринчи инстанция суди” ва “жиноят ишларини судда кўрилиши” – ХХI асрда инсониятнинг одил судловга эришиши борасида асосий мақсадларидан бирига айланди. Жиноят ишларини юритишда одил судловн таъминлаш фақат давлат ёки минтақа эмас, балки бутун инсониятнинг муаммосидир. Сўнгги йилларда жиноят ишларини биринчи инстагция судида кўрилишида судларнинг ролини янада ошириш долзарб ҳисобланади. Калит сўзлар: “биринчи инстанция суди”, “одил судлов” ҳамда “жиноят ишларини юритишда биринчи инстанция судининг роли”. Давлатимиз раҳбари айтганидек, «Суд остонасига қадам қуйган ҳар бир инсон, Ўзбекистонда адолат ҳукм сураётганига тўла ишонч ҳосил қилиши керак»1, жиноят ишларини биринчи инстанция судида иш юритишни тушунчасини асосий мазмун- моҳияти мана шу сўзоарда ўз ифодасини топади. Жиноят ишларини биринчи инстанция судида иш юритиш тушунчасини ёритишда, Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси алоҳида аҳамият касб этади. Жиноят процессининг принципларидан бошлаб, судда иш юритиш тушунчасига тўхталиб ўтилган. Жиноят-процессуал кодексида жиноят ишлари ҳайъатда кўрилиши, ўта оғир жиноятлардан ташқари жиноятлар эса, судья томонидан якка тартибда кўрилиши, агар судья томонидан якка тартибда кўриб чиқилаётган жиноят иши бўйича суд муҳокамаси вақтида ўта оғир жиноятлар содир этилганлигини кўрсатувчи ҳолатлар аниқланса, ишнинг кўрилиши уни якка тартибда кўриб чиқишни бошлаган судья томонидан давом эттирилиши, иш биринчи инстанция суди томонидан ҳайъатда кўрилганда суд таркибига судья ва икки нафар халқ маслаҳатчиси кириши, Ўзбекистон Республикаси Олий суди ишларни уч нафар судьядан иборат таркибда кўриб чиқиши, одил судловни амалга оширишда халқ маслаҳатчилари судьянинг барча ҳуқуқларидан фойдаланаши, улар суд мажлисида ишни кўриш жараёнида келиб чиқадиган ҳамма масалаларни ҳал қилишда ва ҳукм чиқаришда раислик қилувчи билан тенг ҳуқуққа эгалиги, тегишли суд ҳайъатларида апелляция, кассация ва тафтиш тартибида ишларни кўриш уч нафар судьядан иборат таркибда амалга оширилиши, Ўзбекистон Республикаси Олий судининг ҳукмлари устидан апелляция, кассация ёки тафтиш тартибида берилган шикоятлар (протестлар) Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатида беш нафар судьядан иборат таркибда кўриб чиқилиши, Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Раёсатида — Раёсат аъзоларининг кўпчилиги ҳозир бўлган тақдирда кўрилиши2 каби қоидалар принципларда берилган. 1 Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий кенгаши, БМТ Тараққит дастури, АҚШ Халқаро Тараққиёт агентлиги «Судья маънавияти, одоби ва масъулияти» китоби, Тошкент 2021. 2 Ўзбекистон Республикаси «Жиноят-процессуал кодекси» 147 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Жиноят-процессуал кодексининг принциплари асосида жиноят ишларини биринчи инстанция судида иш юритиш тушунчаси жиноят ишини судларда ЖПК талаблари асосида юритиш тушунилади. Жиноят иши биринчи инстанция судида юритиш тушунчасини ёритишда айблов хулоса ёки айблов далолатномаси билан келиб тушган жиноят ишлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 10 бўлимида биринчи инстанция судида иш юритиш белгиланган. Ушбу бўлимга кўра: жиноят ишларининг судловга тегишлилиги; жиноят ишини судда кўриш учун тайёрлаш; жиноят иши бўйича дастлабки эшитув; суд муҳокамасининг умумий шартлари; суд мажлисининг тайёрлов қисми; суд тергови; тарафларнинг музокараси ва судланувчининг охирги сўзи; суд ҳукмини чиқариш босқичларини ажратишимиз мумкин. Жиноят ишларини биринчи инстанция судида иш юритиш вазифаси ҳақида гапирганимизда, аввало Ўзбекистон Республикаси «Судлар тўғрисида»ги Қонунининг 4- моддасида «Суднинг асосий вазифалари фуқароларнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва бошқа қонунлари, халқаро шартномаларида, шунингдек инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро ҳужжатларда кафолатланган ҳуқуқлари ҳамда эркинликларини, давлат ва жамоат манфаатларини, юридик шахслар ҳамда якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат. Суднинг фаолияти қонун устуворлигини, ижтимоий адолатни, фуқаролар тинчлиги ва тотувлигини таъминлашга қаратилгандир3» деган норма мустаҳкамланган. Айнан ушбу нормадан келиб чиқсак ҳам, жиноят ишларини биринчи инстанцияда иш юритиш вазифаси ҳам айнан судларнинг вазифасидан келиб чиқади. Жиноят ишларини биринчи инстанция судида иш юритиш вазифаси Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 22-моддаси, яъни ҳақиқатни аниқлаш принципи асосий рол ўйнайди. Унга кўра суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд жиноят юз берганлигини, унинг содир этилишида ким айбдорлигини, шунингдек у билан боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши шартлиги, иш бўйича ҳақиқатни аниқлаш учун фақат ушбу Кодексда назарда тутилган тартибда топилган, текширилган ва баҳоланган маълумотлардан фойдаланиш мумкин. Гумон қилинувчидан, айбланувчидан, судланувчидан, жабрланувчидан, гувоҳдан ва ишда иштирок этувчи бошқа шахслардан зўрлаш, қўрқитиш, ҳуқуқларини чеклаш ва қонунга хилоф бўлган ўзгача чоралар билан кўрсатувлар олишга ҳара