Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ALI QUSHCHINING SAMARQAND ILMIY AKADEMIYASIDAGI O‘RNI
URAKPAZILOVICH LAFASOV
Научный информационный бюллетень · 6 · 2025
Аннотация
Ушбу мақолада “Ўз даврининг Батлимуси” сифатига сазовор бўлган буюк олим Али Қушчи, унинг отаси ва уларнинг табақаси тўғрисидаги маълумот берилган. Қутчи уруғи туркийларни озодликка олиб чиққан буюк Қутлуқ (Қут+луғ, Гудулу), яъни Элтариш хоқоннинг болалари эканлиги айтилган. Шу аснода туркийларнинг бошқа аслзода уруқ (уруғ) лари ҳақида изоҳлар баён қилинган. Нужум илмининг билимдони Алоуддин Абу-л-Ҳасан Али ибн Муҳаммад Самарқандий Қушчи (Қутчи)нинг ҳаёт йўли, илмий ишлари, унинг Самарқанд астрономия илмий мактабидаги фаолияти, илмий кашфиёт учун муҳим бўлган кенглик нуқтасини топиш ва “Зижи жадди Кўрагоний” юлдузлар жадвалини тузишдаги хизмати, илмий мактаб топшириқларини ҳамда давлат вазифасини сидқидилдан бажариши кабилар масалалар шарҳланган. Шунингдек Али Қушчи томонидан Самарқанд кутубхонасидаги ноёб китобларнинг яширилиши, унинг Туркиядаги илмий фаолияти, Самарқанд астрономия илмий мактабининг ютуқларидан Европа олимларини хабардор этиши сингари жаҳоншумул хизматини ёритиб беришга бағишланган. Калит сўзлар: Али Қушчи, қутчи уруғи, шогирд, Мирзо Улуғбек, расадхона, кенглик нуқтаси, кутубхона, алгебра, астрономия, геометрия, илдиз, “ижобий”, “салбий”, қўлёзма, юлдузлар жадвали. Аннотация: В данной статье приводятся сведения о жизни и творчестве великого учёного Али Кушчи, добившегося звания “Птолемея своего времени”, а также об его отце и его непростом, а знатном происхождении. Говорится о том, что род Қутчи являютя потомками великого Қутлуга (Қут+луғ, Гудулу), спасшего, приведшего к освобождению тюркские рода и племена Элтариш кагана. На этой основе рассказывается и о других тюркских родах и племенах, приведены сведения о них. В ней показан жизненный путь знатока астрономии (Нужум) илмининг билимдони Алоуддин Абу-л-Ҳасан Али ибн Муҳаммад Самаркандий Қушчи (Қутчи)нинг ҳаёт йўли, его научные труды, его деятельность в научной школе астрономии города Самарканда, нахождение им точки широты, столь важной для научных открытий и его труды, вложенные в составление таблицы звёзд “Зижи жадди Кўрагоний”, выполнение им научных заданий и задач государственного значения. Вместе с тем, здесь рассказано о том, как Али Кушчи сумел укрыть редчайшие книги Самаркандской библиотеки, а также о его научной деятельности в Турции, о его заслугах в доведении до Европы научных достижений Самаркандской научной школыастрономии. 388 Ключевые слова: Али Кушчи, род кутчи, ученик, Мирзо Улугбек, обсерватория, точка широты, библиотека, алгебра, астрономия, геометрия, корень, “положительный”, “отрицательный”,рукопись,звёздная таблица. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Annotation: In this article we notice about Ali Kushchi also known as “That time’s Batlimus” also about his father and their root family. Also we can see Kutchi’s (Boxer) tribe who took part to give liberty for Turkish tribes Kutlug (Gudulu) and they were Eltarish khan’s children and other explanation about aristocrate Tourkish tribes. In this article we notice some focts about Ali Kushchi and other aristocrates about Tourkish tribes. Also here given fomous sceentist Alouddin Abu-l-Khasan Ali ibn Mukhammad Samarkandiy Kushchi’s life, his discovery about finoling width point, finoling out “Zijji jaddi Ko‘ragoniy” table about location of stars and his important mission in politics. Ali Kushchi was famous with his books about astronomy and he hide valuable books in library. In this article it is noticed his great work in Turkiy and his altivity to awareofEvrope about sceentific school ofSammarkand. Keywords: Ali Kushchi, clan qutchi, apprentice, Ulugbek, observatory, point of width, library, algebra, astronomy, geometry, root, positive,negative, manuscript, astronomical table. Tarixiy manbalarda Nuh yalavaj “Turonzamin va Turkistonni Yofas alayhissalom uchun asrab qo‘ygan edi1” deyilgan, shuning uchun unga “Abut-turk” sifatini berishgan. Yofas ibn Nuhning ikkinchi nomi Tur bo‘lib, uning to‘qqiz o‘g‘lidan tarqagan ellar turlar, ular yashagan joyesa Turondeb atalgan. Turkiylar xaiqlarni xitoy zulmidan ozodlikka olib chiqqan buyuk Qut+luq, ya’ni Eltarish xoqonning avlodlari qutchilar deb atalgan. Xoqonning ismi xitoy manbalarida Gudulu2 shaklida uchraydi. Toshbitiklarda Qutlug‘ xoqonning 681-yilda chinlarga qarshi kurashib, Ko‘kturklar davlatini qayta tiriltirgani haqida hikoya qilingan3. Ana shu tarixiy dalilga asoslangan turkiyshunos olim Nasimxon Rahmon Qutluqxon xitoyliklar istilosiga qarshi qo‘zg‘olonko‘targanligi va keyinchalik Eltarish nomini olganligi yozgan4. Qutji etnonimning o‘zagi “qut” (baxt) bo‘lib, unga -ji so‘z yasovchi qo‘shimchasining qo‘shilishidan yuzaga kelgan. Keyinchalik “qutji” so‘zi fors tili ta’sirida “qutchi”ga aylangan. Tildagi singishish (assimilyasiya) hodisasi sababli “qutchi” atamasi “quchchi” shakliga kelib qolgan. Qutchilarni
Доказательный фрагмент
«Ушбу мақолада “Ўз даврининг Батлимуси” сифатига сазовор бўлган буюк олим Али Қушчи, унинг отаси ва уларнинг табақаси тўғрисидаги маълумот берилган.»
Образец извлечения
Демо-превьюУшбу мақолада “Ўз даврининг Батлимуси” сифатига сазовор бўлган буюк олим Али Қушчи, унинг отаси ва уларнинг табақаси тўғрисидаги маълумот берилган. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Ali Kushchi, clan qutchi, apprentice, Ulugbek, observatory, point of width, library, Али Қушчи, расадхона, геометрия, қўлёзма, Мирзо Улуғбек, қутчи уруғи, астрономия, кенглик нуқтаси, илдиз, юлдузлар жадвали., “ижобий”, шогирд, алгебра, кутубхона, “салбий”
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Развитие и инновации в наукеАбдусодиқов Маруфжон, Мамаражабов Беҳруз1945
Лучшие интеллектуальные исследованияOSHIRISH YO’LLARI, Sadikov Shoxrux Shuxratovich – +12025