HARBIYLARDA EKSTREMAL VAZIYATLAR VAQTIDA STRESSNI NAMOYON BO’LISHI

Аннотация

This article addresses important issues related to the manifestation of stress in military personnel during extreme situations, which are of great significance for their psychology and physical health. The article presents scientific research and practical approaches to how military personnel manage stress, how it manifests in extreme situations, and the processes of psychological recovery. Keywords: military stress, extreme situations, psychological defense, self-control, management strategies. Harbiy xizmat, ayniqsa jangovar sharoitda yoki ekstremal vaziyatlarda bo'lish, yuqori darajada psixologik va jismoniy yuklamaga olib keladi. Bu kabi vaziyatlar stressni keltirib chiqaradi, bu esa harbiy xodimlarning ish faoliyatiga 238 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ekstremal vaziyatlarda stressning namoyon bo'lishi va uning oqibatlari harbiylar uchun nafaqat psixologik, balki jismoniy sog'liq, jamoaviy ishlash va qaror qabul qilish jarayonlarida ham muhim ahamiyatga ega. Ekstremal vaziyatlar — bu inson hayoti uchun xavf tug'diruvchi, haddan tashqari ta'sirchan va o'zgaruvchan sharoitlar bo'lib, ular harbiy xizmatda ko'p uchraydi. Masalan, jangovar vaziyatlar, inshootlar va hududlarni himoya qilish, yong'in, tabiiy ofatlar yoki boshqalar. Bunday sharoitlar harbiylar uchun stress manbai bo'lib, uning darajasi juda yuqori bo'lishi mumkin. Stress — bu inson organizmning jismoniy va psixologik reaksiyasi bo'lib, normal vaziyatdan chetga chiqish, xavfli yoki noqulay sharoitlarda uchrashganida yuzaga keladi. Ekstremal vaziyatlar stressni keltirib chiqaradigan asosiy omil bo'lib, ular harbiylarda shaxsiy va kasbiy qobiliyatlarni sinovdan o'tkazadi. Mustaqillik yillarida xayotning o’zi ko’p narsalarga bizning ko’zimizni ochib berdi, ko’p narsaga o’rgatdi. Bugun biz tez sur’atlar bilan o’zgarib borayotgan, insoniyat xozirga qadar boshidan kechirgan davrlardan tubdan farq qiladigan shiddatli va murakkab bir zamonda yashamoqdamiz. Harbiy xizmatchilarning ekstremal vaziyatlarga tayyorgarligi ularga professional faoliyatlarini samarali bajarishlari uchun zarur. Ekstremal vaziyatlar kuchli stress va psixologik bosim keltirib chiqaradi, shuning uchun harbiy xizmatchilarni tayyorlashda psixologik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada ekstremal vaziyatlarda psixologik tayyorgarlikning ilmiy nazariy asoslari tahlil qilinadi. Harbiy xizmatchilarning psixologik tayyorgarligi ularning ekstremal vaziyatlarda ruhiy chidamliligini, qaror qabul qilish qobiliyatini va o‘z his- tuyg‘ularini boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishni ta'minlaydi. Psixologik tayyorgarlik orqali harbiy xizmatchilar o‘zlarini xavf-xatarli vaziyatlarda to‘g‘ri tutishga qodir bo‘ladilar. Bu yondashuv harbiy xizmatchilarga stressli vaziyatlarda o‘z fikrlarini boshqarish va salbiy fikrlarni ijobiylariga almashtirishga yordam beradi. Kognitiv terapiya yordamida harbiy xizmatchilar ekstremal vaziyatlarda muammolarni hal qilishda yanada samarali bo‘lishlari mumkin. Ekstremal vaziyatlarda shaxsiy nazoratni ta'minlash uchun harbiy xizmatchilar o‘z his- tuyg‘ularini va fikrlarini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishlari zarur. Bu ko‘nikmalar stress va tashvish darajasini kamaytiradi. Ruhiy barqarorlik va chidamlilikni oshirishga qaratilgan mashqlarni qo’llash 239 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 harbiy xizmatchilarga ruhiy chidamlilikni oshirishga qaratilgan treninglar, masalan, autogen mashg‘ulotlar, meditatsiya va boshqa stressni boshqarish texnikalari qo‘llaniladi. Ushbu treninglar harbiy xizmatchilarning ekstremal vaziyatlarda ruhiy barqarorliklarini saqlashga yordam beradi. Harbiy xizmatchilar uchun ekstremal vaziyatlarga tayyorgarlik mashg‘ulotlari tashkil etish zarur. Ushbu mashg‘ulotlar simulatsiya asosida o‘tkazilib, harbiy xizmatchilarga murakkab vaziyatlarda qanday qaror qabul qilishni o‘rganishga yordam beradi. Amaliy mashg‘ulotlar psixologik tayyorgarlikni kuchaytiradi va qiyin vaziyatlarda ruhiy barqarorlikni saqlashni osonlashtiradi. Ekstremal vaziyatlarga tayyorgarlik jarayonida harbiy xizmatchilarning psixologik tayyorgarlik darajasini baholash va monitoring qilish tizimlari zarur. Psixologik testlar, psixologik yordam va individual maslahatlar orqali harbiy xizmatchilarning tayyorgarlik darajasi doimiy ravishda kuzatilishi lozim. Harbiy xizmatchilarning ekstremal vaziyatlarga tayyorgarligini oshirish bo‘yicha quyidagi takliflarni keltirish mumkin: Harbiy xizmatchilar uchun psixologik tayyorgarlikni oshirish maqsadida maxsus trening dasturi ishlab chiqilishi zarur. Ushbu dasturda stressni boshqarish, qaror qabul qilish va ruhiy chidamlilikni oshirishga qaratilgan mashg‘ulotlar o‘tkazilishi kerak. Masalan, simulyatsiya asosida ekstremal vaziyatlarda harbiy xizmatchila