АҲМАД ИБН ЯҲЁНИНГ “АЛ-БАЛАЗУРИЙ” НИСБАСИГА ТАРИХЧИЛАР ТОМОНИДАН БИЛДИРИЛГАН ФИКРЛАР

Аннотация

This thesis provides detailed information about the various manuscript copies of Aḥmad ibn Yaḥyá al-Balādhurī's work “Futūḥ al-buldān”. Written by the famous historian al- Balādhurī, who lived in the 8th–9th centuries, the work covers the history of Arab conquests and Islamic expansions. The thesis examines manuscript copies of the work preserved in various libraries around the world, including Yale University in the United States, Leiden University in the 7 ` Netherlands, the British Museum in the United Kingdom, and the Juma al-Majid Manuscripts Foundation in Dubai, United Arab Emirates. Each manuscript copy is analyzed in terms of its writing period, scribes, characteristics, and scholarly significance. The thesis also discusses how these manuscripts have been utilized in modern publications and their importance for academic research. In particular, the manuscript at Yale University is noted as the oldest and highest-quality copy, although it has not been referenced in modern editions. The manuscripts at Leiden University and the British Museum, however, have been used as primary sources for contemporary publications. The thesis explores the biographies of the manuscripts, their writing styles, diacritical marks, and the condition of the texts. Additionally, it emphasizes the importance of these manuscripts for scholarly research and the necessity of using them in preparing modern editions. By studying the manuscript copies of “Futūḥ al-buldān”, this thesis contributes to enriching knowledge about Islamic history and Arab conquests. Keywords: Aḥmad ibn Yaḥyá al- Balādhurī, Futūḥ al-buldān, manuscript copies, Yale university, Leiden university, British Museum, Juma al-Majid foundation, arab conquests, islamic history, academic research, modern publications, ancient manuscripts, scribes, diacritical marks, textual analysis. Тарихий қўлёзма асарларни ўрганиш ва уларни замонавий кўринишда чоп эттириш илмий-тадқиқот ишларининг ривожи учун хизмат қилиб, илмий манбадан фойдаланиш имкониятини оширади. Аҳмад ибн Яҳё ал-Балазурий тарафидан ёзилган “Футуҳ ал-булдон” асарининг бир неча қўлёзма нусҳалари бугунги кунгача етиб келган бўлиб, улар жаҳоннинг турли қўлёзма фондларида сақланади. Қуйида уларнинг айримлари хусусида тўхталиб ўтилади. Асарнинг Америка қўшма штатларининг Ню Хавен шаҳридаги Яле университети кутубхонасида сақланаётган нусхаси X асрда кўчирилган бўлиб, қадимийлиги билан бошқа нусхалардан ажралиб туради. У университетнинг Беинеcке нодир китоблар ва қўлёзмалар кутубхонасидаги араб қўлёзмалари тўпламидан ўрин олган. Қўлёзма ҳақида Фуат Сезгин (1924-2018) “Geschichte des arabischen Schrifttums” (“Араб ёзма манбалари тарихи”) асарида маълумот берган1. Сезгин таъкидлаганидек, қўлёзма Ландберг МСС 33 шелф белгиси билан каталогланган. Чунки у швед шарқшуноси граф Карло Ландберг (1848-1924) томонидан тўпланган қўлёзмалар таркибида бўлган. 1900 йили Америка миллий тарихи музейи директори М.К.Жессап (1830-1908) К.Ландбергдан қўлёзмаларни сотиб олган ва Яле университетига совға қилган2. Мазкур қўлёзма нусха қадимийлиги билан алоҳида аҳамиятга эга бўлса-да, унда колофон мавжуд эмас. Китобнинг 1а саҳифасида “Зайл ат-Табарийнинг муаллифи ал- Фарғоний хати билан” деган жумла келтирилган. Қўлёзманинг котиби машҳур тарихчи Муҳаммад ибн Жарир ат-Табарийнинг шогирди Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Аҳмад ал- Фарғоний (ваф. 973) бўлиб, ат-Табарийнинг “Тарих ар-русул ва ал-мулук” асарига 1 Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums. – Leiden: E. J. Brill, 1967. 2 Ryan J. Lynch. Arab Conquests and Early Islamic Historiography The Futuh al-Buldan of al- Balādhurī. – London: Bloomsbury publishing, 2020. – P 30. 8 ` қўшимча “Зайл тарих ат-Табарий” номли асар ёзган3. Котибнинг яшаган даври асарнинг X асрда кўчирилганлигига далолат қилади. Қўлёзма насх ёзувида бўлиб, саҳифанинг аксарият қисмини эгаллаган ва жуда зиж шаклда ёзилган. У 96 варақдан иборат ва уларнинг аксарияти шикастланган. Хусусан, айрим саҳифаларнинг чети йиртилган ҳамда муқовадан ажраган. Бугунги кунгача “Футуҳ ал-булдон” асарининг замонавий нашрлари бир неча маротаба чоп этилган бўлса ҳам уларда мазкур қўлёзмадан истифода қилинмаган. XX аср бошида Яле университетида фаолият юритган машҳур тарихчи ва археолог Чарлз Торри (1863-1956) янги сотиб олинган Ландберг коллексиясидаги баъзи ноёб асарларни қисқача сарҳисоб қилар экан, “Футуҳ ал-булдон” асари қўлёзмаси ҳақида шундай деган эди: “Ландберг коллексиясида Балазурийнинг “Футуҳ ал-булдон” номи билан машҳур бўлган энг қадимий ва энг яхши қўлёзмаси мавжуд... Асар аллақачон нашр этилган, бу ҳақиқат; лекин тез орада унинг янги нашри чиқади ва бунинг учун бизнинг кутубхонамиздаги қўлёзма асос бўлиб хизмат қилади”4. Эҳтимол, асарнинг Яле нусхаси ва бошқа нусхалар ўртасида кескин фарқнинг мавжуд эмаслиги унга мурожаат қилинмаслигига сабаб бўлгандир. Шундай бўлса-да “Футуҳ ал-булдон” асари устида илмий изланиш қилаётган тадқиқотчилар учун ушбу қадимий қўлёзма алоҳида аҳамият касб этади. Асарнинг Яле нусхаси замонави