Значение Археологического музея Самаркандского государственного университета в изучении истории каменного века нашей родины

Аннотация

Ключевые слова: Статья посвящена истории и деятельности Самаркандский Археологического музея Самаркандского государственного государственный университета. При одной из кафедр, ставшей одной из университет, первых среди высших учебных заведений Узбекистана, археологическая коллекция, была создана «Лаборатория музея археологии», где палеонтологические хранится более 60.000 археологических артефактов. После источники, проведённого современного ремонта музейная лаборатория археологические под руководством профессора Н.А. Аванесовой активно источники, занимается культурно-просветительской и научно- находки каменного века. исследовательской деятельностью. Кроме того, музей привлекает посетителей самых разных категорий, способствуя развитию научного паломничества. Сегодня он является не только научным, образовательным и духовно- воспитательным центром, но и важной площадкой для работы независимых исследователей, докторантов и магистрантов. Muzeylar va ular bilan bog‘liq turli ko‘rgazma manbalar, ajdodlarimiz aql-zakovati bilan yaratilgan va bizgacha yetib kelgan moddiy madaniyat durdonalarini asrash va namoyish etuvchi ilmiy-ma’rifiy markazlar hisoblanadi. Muzey ko‘rgazmalari yosh avlodni milliy qadriyatlar, an’analar, Vatanga sadoqat g‘oyalari ruhiyati asosida tarbiyalashda muhim amaliy vosita sanaladi. Odatda, muzeylar insoniyat, uni o‘rab olgan olam, tabiat va tarixiy hodisalar bilan bog‘liq manbalar asosida qurilgan bo‘lishi mumkin. Shunday muzeylardan biri Samarqand davlat universiteti, arxeologiya kafedrasi qoshidagi arxeologiya muzeyi hisoblanib, uning zahirasidagi manbalar o‘tmish tarixning eng qadimgi davridan milodiy IX–XI asrlarni o‘z ichiga oladi. Arxeologik o‘quv-ishlab chiqarish laboratoriyasi tarix fakultetlarida 2001-yildan boshlab arxeologik muzeyi (1969-yil) zaminida faoliyat boshladi, 1947-yildan boshlab bu yerda to‘plangan materiallar O‘rta Osiyo ikki daryo oralig‘idagi ibtidoiy madaniyatini ochib beradi [3. 24]. Muzeyning asosiy maqsadi – o‘zbek xalqi tarixining eng qadimgi davrlarini o‘rganish va bu borada yangi ilmiy kashfiyotlar qilishdir. Ayniqsa, Tosh davri yodgorliklari ushbu muzeyda alohida o‘rin tutadi. Muzey mutaxassislari tomonidan olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida topilgan ashyolar ilmiy jamoatchilik uchun katta qiziqish uyg‘otmoqda. 492 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 6 (2024) / ISSN 2181-1415 Muzey fondlarida 58 mingdan ziyod arxeologik kolleksiya saqlanib O‘zbekiston tarixi bo‘yicha ilmiy tarixiy hamda badiiy qiymatiga ega ma’lumotlarni beradi. Arxeologiya muzeyida saqlanayotgan topilmalar vatanimiz qadimgi tarixining 150 ming yillardan ziyod davrini o‘z ichiga oladi, ya’ni muzeyda, asosan, Zarafshon havzasi, Surxondaryo vodiysidan ekspedisiya harakati bilan yig‘ilgan 40 mingdan ziyod noyob ashyolar zaxirasi saqlanadi va ularning bir qismi namoyish qilinadi. Muzey tashkil qilingandan buyon, 16 ta ilmiy to‘plam, 8 ta monografiya, 14 ta o‘quv qo‘llanmalari, qator o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar tayyorlashda, shuningdek, O‘zbekiston tarixining I jildini yozishda, magistrlik, nomzodlik, doktorlik dissertasiyalari tayyorlashda, jahon va respublika hamda mintaqaviy ilmiy konferensiyalarga ma’ruzalar bilan ishtirok etishda muzey manbalaridan keng foydalanib kelinmoqda. Mustaqillik yillarida Ikki daryo oralig‘i ibtidoiy davr tarixini o‘rganish natijasida boy, yangi arxeologik manbalar qo‘lga kiritilib, davr talabi asosida tahlil qilindi. Ikki daryo oralig‘ining muhim ekologik burchaklaridan biri bo‘lgan Zarafshon havzasi odamzod tomonidan ilk paleolit davridan e’tiboran o‘zlashtirilib, uzluksiz madaniyat yaratilinib kelinganligi jarayoniga boy arxeologik manbalar asosida qator oydinliklar kiritilishiga erishildi. Fanning aniqlashicha, mustyer davriga kelib (mil. avv. 100 ming yillar) Zarafshon vodiysining barcha sarhadlari odamzod tomonidan o‘zlashtirilgan va o‘z davriga xos madaniyat yaratilgan [1.140]. Paleontologik manbalarga qaraganda, paleolit davrida bu muzofotlar turli yovvoyi jonivorlar – yovvoyi ot, buqa, buxoro bug‘isi, ayiq, qoplon, tog‘ qo‘yi, alxar, kiyik, muflon, tog‘ takalari, bo‘ri, tulki, jayron kabi hamda turli parrandalarga serob bo‘lgan. Daryo va ko‘llarda har xil baliqlar mavjud bo‘lib, ibtidoiy odamlarning hayotida muhim ahamiyat kasb etgan. So‘nggi paleolit davriga kelib, qarmoq, baliq tutish turlari, hatto oddiy qayiqning kashf qilinishi, garpunlarning ishlab chiqilishi odamlarni oziq- ovqat bilan ta’minlashda qo‘l kelgan va bunday sharoit odamzodning eng ma’qul ekologik burchaklarni o‘zlashtirib yashashni taqozo qilgan. SamDU arxeologiya muzeyida Ko‘kayaz, Zirabuloq, Samarqand makonlari qayta o‘rganilib, materiallar texnik-tipologik jihatdan tahlil qilindi. Bu jarayondan Qizilqum sahrolaridan topilgan, xususan, Ko‘kayaz botig‘i, Omonqo‘ton, Takalisoy, Zirabuloq, Qo‘tirbuloq, Go‘rdara kabi makonlarning arxeologik manbalari bundan guvohlik beradi [4. 40]. Kafedra dala ekspedisiyasi tomonidan olib borilgan