Распространение чумы в Туркестане в конце XIX века и её последствия

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада XIX аср охирида Туркистон ўлкасида Туркистон ўлкаси, ўлат касаллигининг тарқалиши ва унинг ижтимоий- Анзоб қишлоғи, иқтисодий ҳамда демографик оқибатлари таҳлил ўлат касаллиги, қилинган. Унда ўлатнинг келиб чиқиш сабаблари, унинг вабо, безгак, жамият ҳаётига кўрсатган таъсири, касалликка қарши санитария, кўрилган чора-тадбирлар ва аҳолининг оғир аҳволи ҳақида эпидемия, маълумотлар келтирилган. Шунингдек, мақолада ўша инфекция, даврдаги ҳукумат ва маҳаллий элиталарнинг касалликка тиббиёт, қарши курашдаги иштироки ҳамда бу жараёнда юзага санитария ҳолати, эпидемия оқибатлари. келган муаммолар ҳам ёритилган. 1 Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, Andijan State University named after Z.M. Babur Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415 Распространение чумы в Туркестане в конце XIX века и её последствия АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье анализируется распространение чумы в Туркестанский край, Туркестанском крае в конце XIX века, а также её социально- кишлак Анзоб, экономические и демографические последствия. В статье чума, представлены сведения о причинах возникновения чумы, холера, малярия, её влиянии на жизнь общества, принятых мерах по борьбе с санитария, болезнью и тяжёлом положении населения. Кроме того, эпидемия, рассматривается участие правительства и местных элит инфекция, того времени в борьбе с заболеванием, а также освещаются медицина, проблемы, возникшие в этом процессе. санитарное состояние, последствия эпидемии. КИРИШ Дунёда COVID-19 пандемиясининг содир бўлиши тарихчилар ўртасида эпидемиялар билан боғлиқ мавзуларни илмий жиҳатдан таҳлил этиб, уларнинг келиб чиқиш тарихини батафсил ўрганишга ундамоқда. Ҳозирги давр тарихшунослигида энг кўп муҳокама қилинаётган эпидемиялар-чечак, тиф, вабо, ўлат, безгак бўлиб, бу касалликлар натижасида жамиятда рўй бераёган ўзгаришлар билан боғлиқ саволлар юзасидан кескин баҳслар бўлмоқда. Шунингдек, жаҳоннинг етакчи илмий тадқиқот институтлари ва халқаро илмий марказлари томонидан тиббиётнинг ижтимоий тарихини ўрганиш борасида илмий тадқиқотлар олиб борилмоқда. Мустақил Ўзбекистонда ҳам тиббиётнинг ижтимоий тарихини илмий ва объектив тадқиқ этиш жамият олдида турган муҳим вазифалар сифатида намоён бўлмоқда. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш соҳасида қабул қилинган қонунлар ва давлат дастурлари асосан санитария-эпидемиология соҳасини ривожлантиришга йўналтирилмоқда. Санитария-эпидемиология муассасаларини модернизация қилиш учун давлат бюджетидан қўшимча маблағлар ажратилиши санитария-эпидемиология марказларини замонавий ускуналар билан жиҳозлаш, замонавий лабораториялар ташкил этилиш, уларда эпидемиологик таҳлиллар ва диагностика ишларини тезкор ва аниқ бажариш имконини берди. Болалар ва катталарни инфекцион касалликларга қарши эмлаш дастурлари кенгайтирилди. Зеро, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев таъкидлаганидек, “Барча учун сифатли ва малакали тиббиёт тизимини яратиш – Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегиясининг муҳим йўналиши”дир [1.Б.211]. УСУЛЛАР Муаммони ўрганишда тарихийлик тамойилига таянган ҳолда қиёсий, муаммоли, тизимли таҳлил усулларидан фойдаланилди. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Туркистонда тиббиёт масаласи Россия империясининг Туркистон ўлкасида хизмат қилган маъмурлари ва ўлкашунослари ҳамда кўплаб тарихчи олимларни диққат марказида бўлган. Туркистонда тиббиёт ва соғлиқни сақлаш соҳасида содир бўлаётган жараёнларнинг бевосита гувоҳи ва кузатувчиси сифатида иштирок этган олим, шифокор ва жамоат арбоблари В.И.Кушелевский, 2 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415 К.М.Афрамович, П.Ф.Боровский, А.Л.Шварц, А.В.Пославская, Е.Н.Мандельштам, И.Яворскийлар тадқиқотларининг асосий мақсади ўлкадаги тиббий аҳволни ўрганиш, ислоҳотлар ўтказиш орқали тартибга солишга қаратилган эди [2]. Шу сабабли уларнинг тадқиқотларни кўпроқ аниқ натижалар олишга қаратилган амалий характердаги изланишлар сифатида баҳолаш ўринли бўлади. Совет ҳокимияти йилларида ҳам тиббиёт тарихи бўйича кўплаб тадқиқотчилар илмий изланишлар олиб борганлар [3]. МУҲОКАМА Маълумки, хавфли юқумли касалликлар сирасига ўлат (чума) ҳам киради. Ўлат - бактериал касаллик бўлиб, Европада ўрта асрларда миллионлаб одамлар ўлимига сабаб бўлган. Кўп тарихий манбаларда касаллик «Қора ўлат» деб номланади. Савдо ва карвон йўллари орқали касаллик қишлоқ ва шаҳарларга тезлик билан тарқалган. Хусусан, Хитой ва Ҳиндистон йўналишларидан келган карвонлар ўлат олиб келувчи омиллардан бири бўлган. Ўлат 1892 йилга келиб Хитойда ҳам пайдо бўлади ва бутун дунёдаги порт шаҳарларга тарқала бошлайди. 1896 йил августидан бошлаб эса ўлат Гонконг, Бомбей ва Осиёнинг бошқа шаҳарларида хам авж олади. 1896 йилнинг июнида Бухоро рус-тузем шифохонасига даволаниши мураккаб кечган яралар билан бир неча бемор ётқизилади. Шифокорлар И.Ф. Пензяков ва А.Н. Предтеченская беморлар қонини микроскопик таҳлил қилиш натижасида аввал номаълум бўлган п