Исследование полисемии глаголов в узбекском языке

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу тадқиқотда ўзбек тилидаги феълларнинг полисемия тил, ҳодисаси таҳлил қилинади. Полисемия – бир сўзнинг бир сўз, неча турли, аммо бир-бири билан маънога доир боғлиқликка феъл, эга бўлган маъноларни англатиш хусусиятидир. Тилнинг полисемия, лексика. лексик бойлиги ва унумдорлигида феълларнинг кўп маънолилиги муҳим ўрин тутади. Тадқиқотда феълларнинг турли контекстларда қандай маъно кўринишларига эга бўлиши, уларнинг семантик тузилмаси ва кўп маънолиликнинг юзага келиш омиллари ўрганилади. Исследование полисемии глаголов в узбекском языке АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данном исследовании рассматривается явление язык, полисемии глаголов в узбекском языке. Многозначность слова, характеризуется способностью слова иметь несколько глаголы, различных, но семантически связанных значений. полисемии, лексикон. Полисемия глаголов играет важную роль в обогащении 1 PhD Student, Karakalpak State University named after Berdakh. E-mail: munisabekmetova@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 6 (2024) / ISSN 2181-1415 лексического состава языка и повышении его продуктивности. В работе анализируются различные значения глаголов в контексте, их семантическая структура, а также факторы, способствующие возникновению многозначности. Полисемия инсон билимининг характери билан боғлиқ экан, турли халқлардаги билим характерининг турлилиги ҳам ўша халқ тилидаги полисемияларда ўз аксини топади [1]. Аниқроқ қилиб айтганда, полисемия миллий характерга эга бўлади. Лексик маъноларнинг, тилушуносликда тан олинганидек, миллий характерга эга бўлиши полисемантик сўзларда ўз аксини топмасдан иложи ҳам йўқ. Чунки полисемантик сўзлар лексик маънолар ҳисобигагина таркиб топади. Масалан,' ‘тутил ' маган’ деган лексик маъно турли тилларда турли сўзлариикг семантик структурасига оид ҳолатда ҳосил бўлган. Узбек тилида у янги сўзининг семантик структурасига киради: янги дафтар. Рус тилида эса чистий сўзининг семантик структурасига киради: чистая тетрадъ. Ваҳоланки, чистий сўзи ўзбек тилига генетик маъноси асосида таржима қилинса, тоза сўзига тенгдир. Ўзбек тилида эса мазкур лексик маънони тоза сўзи орқали ифода этиб бўлмайди. Агар тоза дафтар бирикмасиии тузсак, у янги дафтар бирикмаси каби маъпо ифода этмайди. Чупки ўзбек тилида пиҳоятда озодалик билан ёзиб тўлдирилган дафтар ҳам тоза дафтар деб аталаверади. Демак, ўзбек тилида тоза сўзи ‘кирланиш’ маъноси билан боғлиқ бўлган маънони ифода эта олса, аммо тутилмаган лексик маъносини ифодалай олмас экаи. Рус тилидаги чистий сўзи эса ўзбек тилидаги тоза сўзига ўхшаш генетик маънога эга бўлса ҳам ‘тутилмаган’ лексик маъносини ҳам ифода этади [2]. Полисемантик сўзлардаги миллийликни фақат турли тармоққа оид тиллар фактини солиштириш билан кўриш шарт эмас. Уии бир тармоққа оид икки тил фактини солиштириш орқали ҳам яққол кўриш мумкин. Масалан, ‘муҳаббат қўймоқ’ лексик маъноси ўзбек тилида севмок сузининг татар тилида ярашу сузига семантик структурасига оиддир [3]. Ўзбек тилидаги яратмоқ сўзи эса “қўл келмок, “ишлатмоқ” ва “бунёд этмоқ” лексик маъноларага”га бўлиб, унга алоқасиздир. Аммо у биргина “бунёд этмоқ” лексик маъносига эга моносемантик сўздир. Демак ўзбек тплидагп яратмоқ сўзи полисемантик бўлиб, унинг яратган сўзи эса бир маъноли – моносомантик. Узбек тнлидаги севмок сўзи эса ‘ёқтирмок’ ва ‘муҳаббат куймок’ лексик маъноларига эга полисемантик сўздир. Бу сўзнинг иккинчн лексик маъноси “эркаламоқ” лексик маъноли полисемантикада ўабек тилидаги варианти суймок сўзи фақат ‘эркаламоқ’ лексик маъносига эга бўлиб, нополисемантиклигича колган [4]. Аффиксация натижасида полисемантик сўзнинг вужудга келиши ҳам миллий характерга эга. У тилнинг ўзига хос хусусияти билан боглиҳ. Масалан, бутилкали. сўзи ўзбек тилида полисемантикдир. Бу сўз ўзбек тилидаги семантик структураси билан па ҳиид-европа, иа ҳамит-семит тармоғига оид бирор тилда полисемантик бўлиши мумкин. Бу эса тилнинг ўзига хос ясаш хусусияти ва аффикс имкониятидан келиб чиққан. Энг илғор ва цивилизациялашган халқларнинг тилида полисемантик' сузлар кўп бўлиб, шу тилдаги полисемантик сўз структураси ҳам лексик маъноларга бойдир. Аммо фалон халкнинг цивилизацияси юксак ва унинг тилида полисемантик сўзлар кўп деб баҳолаш кийин. 415 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 6 (2024) / ISSN 2181-1415 Чунки бунинг учун эиг тарақкий этган тилларни, семантик салмоғини ўлчай оладиган даражада эгаллаш шарт. Бундай имкониятга эга бўлиш эса инсон кобилияти нуҳтаи назаридан ҳам мумкин эмас. Шунга қарамасдан баъзи олимлар айрим тилларни полисемантик сўзга бой тил деган даъво билан ҳам чикишган. Шундай қилиб, полисемия, бошқа тиллар сингари, ўзбек тилида ҳам атрофлича, монография шаклида ишлаб чиқиш учун объект бўлиши лозим [4]. Унинг ўзбек тилида бир қанча ёндош ҳодисалари мавжуд. Кўпгина ўринларда улар қориштириб келинади. Полисемиянинг ёндош ҳодисалардан фарқланувчи белгиларини аниқлаб чиқиш зарур. Шу вақтгача полисемиялар классификация қилинмаган. Бу эс